Wikipedia - kopia Wikipedii, wolnej encyklopedii
Polska
Rzeczpospolita
Ludowa
Godło PRL

Ten artykuł jest częścią serii:
Ustrój i polityka PRL

Dawne osiedla typu miejskiego w Polsce. W artykule przedstawione jest zjawisko dawnych osiedli typu miejskiego w Polsce wraz z pełnym ich wykazem z lat 1954-72.

Spis treści

[edytuj] Synteza

W PRL podczas reformy administracyjnej z 1954 wprowadzono (obok miast) gromady w miejsce dotychczasowych gmin, jako podstawowe jednostki administracyjne kraju. Inną nowością było wprowadzenie wzorem radzieckim nowej kategorii jednostek administracyjnych jakimi były osiedla typu miejskiego [1]. Status osiedli był pośredni między wsią a miastem i otrzymywały go głównie tzw. miejscowości robotnicze, uzdrowiskowe i rybackie, które posiadały pewne cechy miejskie, a którym nie zdecydowano się na nadanie praw miejskich. W sumie powstały w Polsce 162 osiedla (160 w latach 50.), głównie na Górnym i Dolnym Śląsku. Wiele z nich otrzymało w późniejszych latach prawa miejskie, część przyłączono do sąsiednich miast, a część zaliczono do rzędu wsi.

Ostatecznie osiedla zniesiono w 1972 roku [2]. Likwidacja gromad i osiedli a w ich miejsce wprowadzenie gmin była jedną z większych reform administracyjnych kraju. Zmiany zmieniające strukturę administracyjną na szczeblu podstawowym zostały zrealizowane 1 stycznia 1973 roku [3]. W miejsce 3413 gromad utworzono po reformie 2365 znacznie większych gmin (w tym 318 gmin miejsko-wiejskich) [4]. Liczbę tę zmniejszono w dalszych latach do 2129 (2 lipca 1976) [5].

Na ogół przyznawanie praw osiedla następowało 1 stycznia danego roku. Oprócz roku 1954, kiedy utworzenie osiedli nastąpiło dnia 13 listopada i roku 1963 kiedy 2 osiedla utworzono 30 czerwca, na uwagę zasługuje rok 1959. W 1959 roku część osiedli powstała 1 stycznia, a część osiedli 31 grudnia – a więc w praktyce od 1960 roku. W poniższej tabeli (sortowalnej) przedstawiono kompletny wykaz wszystkich polskich osiedli typu miejskiego. W kolumnie Dodatkowe informacje podkreślono ponadto przyczynę przedwczesnego (a więc przed 1 stycznia 1973) zniesienia statusu osiedla.

[edytuj] Wykaz osiedli

Stan powierzchni i ludności: na rok 1961 (niezależnie od statusu jednostki w 1961 roku)
Główne źródło: Miasta polskie w Tysiącleciu, przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1965-1967
Źródła uzupełniające: Dzienniki Ustaw, przedstawione w przypisach

Herb Osiedle Od Do Dni [6] Status 2009 Obszar 1961 [7] Ludność 1961 Gęstość 1961 [8] Woj. 1961 Powiat 1961 Dodatkowe informacje [9] Woj. 2009
Andrespol [10] 1963.06.30 [11] 1972.12.31 [12] 3472 w-G ŁD łódzki ŁD
Bardo 1954.11.13 [13] 1968.12.31 [14] 5162 M 20,60 4662 226 WR ząbkowicki 1969 – prawa miejskie, wcześniej 1300-1945 DŚ
Blachownia 1959.12.31 [15] 1966.12.31 [16] 2557 M 23,49 4600 196 KT częstochowski 1967 – prawa miejskie ŚL
Boguszowice 1954.11.13 [13] 1962.07.17 [17] 2803 dz-M 8,92 11909 1335 KT rybnicki 1962 – prawa miejskie; 1975 → do Rybnika ŚL
Bolesław 1956.01.01 [18] 1968.12.31 [19] 4748 w-G 20,25 4557 225 KK olkuski 1969 → do gromady Bolesław MP
Brzeszcze 1954.11.13 [13] 1962.07.17 [17] 2803 M 21,02 8980 427 KK oświęcimski 1962 – prawa miejskie MP
Brzozowice-Kamień 1954.11.13 [13] 1962.07.17 [17] 2803 dz-M 5,55 6908 1245 KT tarnogórski 1962 – prawa miejskie; 1973 → do Brzezin Śl., 1975 wraz z nimi do Piekar Śl. ŚL
Bukowno-Osiedle 1958.01.01 [20] 1962.07.17 [17] 1658 M 37,28 4982 134 KK olkuski 1962 – prawa miejskie; obecna nazwa Bukowno MP
Chełmek 1956.01.01 [18] 1968.12.31 [21] 4748 M 6,14 5843 952 KK chrzanowski 1969 – prawa miejskie MP
Chełmsko Śląskie 1957.01.01 [22] 1972.12.31 [12] 5843 w 26,31 1708 65 WR kamiennogórski prawa miejskie 1289-1945 DŚ
Chodaków 1954.11.13 [13] 1966.12.31 [16] 4431 dz-M 7,65 5580 729 WW sochaczewski 1967 – prawa miejskie; 1973 → do Sochaczewa MZ
Chwałowice 1954.11.13 [13] 1966.12.31 [16] 4431 dz-M 5,33 6328 1187 KT rybnicki 1967 – prawa miejskie; 1973 → do Rybnika ŚL
Czarna Wieś 1956.01.01 [18] 1962.07.17 [17] 2389 M 42,00 5814 138 BS białostocki 1962 – prawa miejskie; obecna nazwa (od 1962) Czarna Białostocka PD
Czarna Woda 1958.01.01 [23] 1972.12.31 [12] 5478 M 34,00 1900 56 GD starogardzki 1993 – prawa miejskie; 1973-92 wieś niegminna PM
Czerwieńsk 1957.01.01 [24] 1968.12.31 [25] 4382 M 19,20 2240 117 ZG zielonogórski 1969 – prawa miejskie, wcześniej 1690-1945 LS
Czerwionka 1954.11.13 [13] 1962.07.17 [17] 2803 dz-M 16,45 9189 559 KT rybnicki 1962 – prawa miejskie; 1975 → do Leszczyn, 1992 → Czerwionka-Leszczyny ŚL
Ćmielów 1954.11.13 [13] 1962.07.17 [17] 2803 M 13,50 4001 296 KC opatowski 1962 – prawa miejskie, wcześniej 1505-1870 ŚW
Dąbrówka Wielka 1958.01.01 [26] 1972.12.31 [12] 5478 dz-M 8,65 6052 700 KT tarnogórski 1973 → do Brzezin Śl., 1975 wraz z nimi do Piekar Śl. ŚL
Dęba 1954.11.13 [13] 1961.12.30 [27] 2604 M 5,70 5020 881 RZ tarnobrzeski 1961 – prawa miejskie; obecna nazwa (od 1961) Nowa Dęba PK
Dziwnów 1958.01.01 [23] 1972.12.31 [12] 5478 M 2,64 1658 628 SZ kamieński 2004 – prawa miejskie ZP
Frombork 1958.01.01 [23] 1958.12.31 [28] 364 M 1,20 1370 1142 OL braniewski 1959 – prawa miejskie, wcześniej 1310-1945 WM
Głuszyca 1954.11.13 [13] 1962.07.17 [17] 2803 M 16,00 6633 415 WR wałbrzyski 1962 – prawa miejskie DŚ
Gogolin 1958.01.01 [26] 1966.12.31 [16] 3286 M 25,17 5853 233 OP krapkowicki 1967 – prawa miejskie OP
Gołonóg [29] 1957.01.01 [22] 1960.12.30 [30] 1459 dz-M KT będziński 1960 → do Dąbrowy Górn. ŚL
Gorce 1954.11.13 [13] 1962.07.17 [17] 2803 dz-M 4,98 4908 986 WR wałbrzyski 1962 – prawa miejskie; 1973 → do Boguszowa → Boguszów-Gorce DŚ
Gozdnica 1955.07.01 [31] 1966.12.31 [16] 4201 M 23,72 3454 146 ZG żagański 1967 – prawa miejskie LS
Groszowice 1956.01.01 [18] 1964.12.31 [32] 3287 dz-M 11,50 3817 332 OP opolski 1965 → do Opola OP
Hel 1954.11.13 [13] 1963.06.29 [33] 3150 M 21,10 2363 112 GD pucki 1963 – prawa miejskie, wcześniej 1378-1872 PM
Herby 1958.01.01 [26] 1972.12.31 [12] 5478 w-G 18,57 2061 111 KT lubliniecki ŚL
Hołdunów [34] 1956.01.01 [18] 1961.12.30 [35] 2190 dz-M 10,00 6000 600 KT tyski 1961 → do osiedla Lędziny (od 1966 miasta), 1975 → wraz z nim do Tychów; 1991 wyłączony wraz z Lędzinami jako ich dzielnica ŚL
Iłowa 1957.01.01 [24] 1962.07.17 [17] 2023 M 12,85 3920 305 ZG żagański 1962 – prawa miejskie, wcześniej 1679-początek XIX w. LS
Imielin 1957.01.01 [22] 1966.12.31 [16] 3651 M 28,15 7052 251 KT tyski 1967 – prawa miejskie; 1975 → do Tychów, 1977 → do Mysłowic; od 1995 samodzielne miasto ŚL
Iwonicz Zdrój 1956.01.01 [18] 1972.12.31 [12] 6209 M 5,51 1507 274 RZ krośnieński 1973 – prawa miejskie; obecna pisownia Iwonicz-Zdrój PK
Izbica Kujawska 1958.01.01 [20] 1972.12.31 [12] 5478 M 12,01 2971 247 PZ kolski 1973 – prawa miejskie, wcześniej 1394-1870 KP
Jabłonowo 1954.11.13 [13] 1962.07.17 [17] 2803 M 4,71 3430 728 BD brodnicki 1962 – prawa miejskie; obecna nazwa Jabłonowo Pomorskie KP
Janikowo 1959.01.01 [36] 1962.07.17 [17] 1293 M 9,45 3956 419 BD inowrocławski 1962 – prawa miejskie KP
Jastarnia 1954.11.13 [13] 1972.12.31 [12] 6623 M 8,83 3630 411 GD pucki 1973 – prawa miejskie PM
Jastrzębia Góra [37] 1963.06.30 [11] 1972.12.31 [12] 3472 M 1572 GD pucki 1973 → do Władysławowa PM
Jastrzębie Zdrój 1956.01.01 [18] 1963.06.29 [33] 2736 M 8,36 3256 389 KT wodzisławski 1963 – prawa miejskie; obecna pisownia Jastrzębie-Zdrój ŚL
Jedlicze 1959.01.01 [38] 1966.12.31 [16] 2921 M 10,58 3451 326 RZ krośnieński 1967 – prawa miejskie, wcześniej 1768-1870 PK
Jedlina Zdrój 1954.11.13 [13] 1966.12.31 [16] 4431 M 21,60 6679 309 WR wałbrzyski 1967 – prawa miejskie, wcześniej 1768-1919; obecna pisownia Jedlina-Zdrój DŚ
Jedlnia-Letnisko 1958.01.01 [20] 1972.12.31 [12] 5478 M 7,66 3113 406 KC radomski MZ
Jeleń 1958.01.01 [20] 1972.12.31 [12] 5478 dz-M 18,55 5395 291 KK chrzanowski 1973 – prawa miejskie; 1977 → do Jaworzna ŚL
Jeziorna 1956.01.01 [18] 1962.07.17 [17] 2389 dz-M 5,97 6334 1061 WW piaseczyński 1962 – prawa miejskie; w 1969 połączone ze Skolimowem-Konstancinem → Konstancin-Jeziorna MZ
Józefów 1958.01.01 [39] 1962.07.17 [17] 1658 M 25,79 14537 564 WW otwocki 1962 – prawa miejskie MZ
Kamieniec Ząbkowicki 1958.01.01 [20] 1972.12.31 [12] 5478 w-G 26,06 4662 179 WR ząbkowicki DŚ
Karczew 1958.01.01 [39] 1959.12.30 [40] 728 M 29,18 6508 223 WW otwocki 1959 – prawa miejskie, wcześniej 1548-1870 MZ
Karpacz 1954.11.13 [13] 1959.12.30 [41] 1873 M 37,10 4644 125 WR jeleniogórski 1959 – prawa miejskie DŚ
Karsznice 1959.12.31 [42] 1972.12.31 [12] 4749 w/dz-M 5,04 3345 664 ŁD sieradzki 1973 → w części do Zduńskiej Woli ŁD
Kazimierz 1954.11.13 [13] 1966.12.31 [16] 4431 dz-M 3,15 4059 1289 KT będziński 1967 – prawa miejskie (połączenie z osiedlem Ostrowy Górnicze) → miasto Kazimierz Górniczy; 1975 → do Sosnowca ŚL
Kazimierza Wielka 1954.11.13 [13] 1958.12.31 [43] 1509 M 6,89 4870 707 KC pińczowski / kazimierski [44] 1959 – prawa miejskie ŚW
Kępice 1959.12.31 [45] 1966.12.31 [16] 2557 M 5,08 2203 434 KS miastecki 1967 – prawa miejskie PM
Klimontów 1954.11.13 [13] 1966.12.31 [16] 4431 dz-M 6,15 8498 1382 KT będziński 1967 – prawa miejskie; 1975 → do Sosnowca ŚL
Kluczewo [46] 1959.12.31 [47] 1961.12.30 [48] 730 dz-M SZ stargardzki 1961 → do Stargardu Szczecińskiego ZP
Kłodnica 1959.12.31 [47] 1972.12.31 [12] 4749 dz-M 22,43 3784 169 OP kozielski 1973 – prawa miejskie; 1975 → do Kędzierzyna → Kędzierzyn-Koźle OP
Kobyłka 1957.01.01 [24] 1968.12.31 [49] 4382 M 18,79 8592 457 WW wołomiński 1969 – prawa miejskie MZ
Kolonowskie 1956.01.01 [18] 1972.12.31 [12] 6209 M 55,18 3463 63 OP strzelecki 1973 – prawa miejskie OP
Kolumna 1959.12.31 [42] 1972.12.31 [12] 4749 dz-M 4,54 4189 923 ŁD łaski 1973 → do Łasku ŁD
Korsze 1954.11.13 [13] 1962.07.17 [17] 2803 M 3,05 3863 1267 OL kętrzyński 1962 – prawa miejskie WM
Kostuchna 1954.11.13 [13] 1966.12.31 [16] 4431 dz-M 7,38 5674 769 KT tyski 1967 – prawa miejskie; 1975 → do Katowic (1951-54 w obrębie Katowic jako wieś) ŚL
Koszęcin 1958.01.01 [26] 1972.12.31 [12] 5478 w-G 60,28 4038 67 KT lubliniecki ŚL
Krościenko 1958.01.01 [20] 1972.12.31 [12] 5478 w-G 28,91 3057 106 KK nowotarski 1973 → do Szczawnicy → Szczawnica-Krościenko; od 1982 wieś; od 1984 nazwa Krościenko nad Dunajcem MP
Krupski Młyn 1956.01.01 [18] 1972.12.31 [12] 6209 w-G 18,50 2817 152 KT tarnogórski ŚL
Krynica Morska 1959.01.01 [50] 1972.12.31 [12] 5113 M 25,52 684 27 GD elbląski 1991 – prawa miejskie; 1973-91 wieś niegminna PM
Kunice Żarskie 1958.01.01 [23] 1968.12.31 [25] 4017 dz-M 27,49 3259 119 ZG żarski 1969 – prawa miejskie; 1972 → do Żar LS
Kuźnia Raciborska 1956.01.01 [18] 1966.12.31 [16] 4017 M 30,99 3082 99 OP raciborski 1967 – prawa miejskie ŚL
Kuźnice Świdnickie 1954.11.13 [13] 1972.12.31 [12] 6623 dz-M 7,90 4319 547 WR wałbrzyski 1973 → do Boguszowa → Boguszów-Gorce DŚ
Leszczyny [51] 1956.01.01 [18] 1962.07.17 [17] 2389 M 8478 KT rybnicki 1962 – prawa miejskie; od 1992 Czerwionka-Leszczyny ŚL
Leśna 1954.11.13 [13] 1962.07.17 [17] 2803 M 7,55 4557 604 WR lubański 1962 – prawa miejskie, wcześniej 1319-1945 DŚ
Lędziny 1957.01.01 [22] 1965.12.31 [52] 3286 M 26,32 12756 485 KT tyski 1966 – prawa miejskie, 1975 → do Tychów; od 1991 samodzielne miasto ŚL
Libiąż Mały 1956.01.01 [18] 1968.12.31 [21] 4748 M 11,12 9082 817 KK chrzanowski 1969 – prawa miejskie; obecna nazwa (od 1969) Libiąż [53] MP
Łaskarzew 1959.12.31 [54] 1968.12.31 [49] 3288 M 15,80 3512 222 WW garwoliński 1969 – prawa miejskie, wcześniej 1418-1870 MZ
Łaziska Średnie 1954.11.13 [13] 1972.12.31 [12] 6623