Dziewięćsił bezłodygowy
Systematyka wg Reveala
Domena	jądrowce
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	naczyniowe
Nadgromada	nasienne
Gromada	okrytonasienne
Klasa	Rosopsida
Rząd	astrowce
Rodzina	astrowate
Rodzaj	dziewięćsił
Gatunek	dziewięćsił bezłodygowy
Nazwa systematyczna
Carlina acaulis L.
Sp. Pl. ed. 1 828 (1753)
Galeria zdjęć i grafik w Wikimedia Commons

Dziewięćsił bezłodygowy (Carlina acaulis L.) – gatunek rośliny należącej do rodziny astrowatych. Występuje w rejonach alpejskich południowej i centralnej Europy, dosyć często na terenie Polski południowej (Beskidy, Pieniny, Tatry, Sudety), Wyżynie Woźnicko-Wieluńskiej ( Rębielice Królewskie) rzadko na niżu.

Dziewięćsił bezłodygowy

[edytuj] Morfologia

Łodyga

Przeważnie brak łodygi i stąd pochodzi gatunkowa nazwa rośliny.

Liście

Pierzaste, powcinane, kolczasto zakończone, tworzące rozetę. Na spodniej stronie słabo pajęczynowate. Rozeta rozpostarta tuż przy gruncie, osiąga do 15 cm średnicy.

Kwiaty

W środku rozety umiejscowiony jest duży srebrzystobiały, rozwarty koszyczek, przypominający pojedynczy kwiat. Ma średnicę 7–15 cm, łuski okrywy mają na brzegach rozgałęzione kolce. Wewnętrzne łuski okrywy biało lśniące, długości 3–5 cm^[1]. Kwiatostan złożony wyłącznie z kwiatów rurkowatych.

Owoce

Niełupka o długości 4–6 mm z puchem kielichowym 15–17 mm. Włoski puchu zrośnięte w nasadzie pęczkami po 5–8. Nasiona rozsiewane są przez wiatr.

Korzeń

Gruby, palowy, słabo rozgałęziony i drewniejący.

[edytuj] Biologia i ekologia

Rozwój

Roślina dwuletnia, hemikryptofit. Kwitnie od lipca do września. Kwiatostan otwiera się tylko w słońcu, a zamyka się pod wpływem zwiększonej wilgotności powietrza, co postrzegane jest jako zwiastun nadchodzącego deszczu.

Siedlisko

Występuje na suchych murawach i obrzeżach lasów na terenach górzystych do 2800 m n.p.m., często na wzgórzach wapiennych, także niżej. Preferuje gleby o odczynie obojętnym lub zasadowym, ubogie, piaszczysto-gliniaste. Rośnie w miejscach nasłonecznionych.

Genetyka

Liczba chromosomów 2n=20^[2]

[edytuj] Zmienność

• Wyróżnia się dwa podgatunki:

Carlina acaulis subsp. acaulis

Carlina acaulis subsp. caulescens - posiada niewielką łodygę

• Tworzy mieszańce z dziewięćsiłem popłocholistnym^[2]

[edytuj] Zagrożenia i ochrona

W Polsce dziewięćsił bezłodygowy podlega ścisłej ochronie. Dawniej był masowo zbierany dla celów dekoracyjnych. Obecnie jest zagrożny przez działalność gospodarczą oraz zarastaniem przez wyższą roślinnośc wskutek zaprzestania użytkowania śródleśnych polan^[3].

Grupa dziewięćsiłów

Wysuszony kwiatostan

[edytuj] Zastosowanie

• Roślina lecznicza: już w Średniowieczu uważany był za roślinę tego rodzaju. Korzeń wykorzystywany był jako środek napotny lub moczopędny, a także przy zaburzeniach trawienia.
  • Zbiór i suszenie: korzeń zbierany jest jesienią i po oczyszczeniu suszony w warunkach naturalnych.
  • Skład chemiczny: surowiec zawiera olejek eteryczny (1-2%) o działaniu bakteriobójczym, garbniki i inulinę^[4]
  • Działanie: przeciwbakteryjne, napotne, moczopędne i przeciwgorączkowe. W wyższych dawkach także przeczyszczające i wymiotne. Stosowany jest wewnętrznie przy zaburzeniqach trawienia, zaparciach, oraz przy braku apetytu i przeziębieniach^[4]
• Wzornictwo i sztuka: stylizowane przedstawienie dziewięćsiła jest klasycznym motywem sztuki podhalańskiej.
• Roślina ozdobna: wykorzystywany przy aranżacji ogródków skalnych. Zasuszone kwiatostany nadają się na zimowe bukiety.
• Sztuka kulinarna: w niektórych krajach europejskich (np. Szwajcaria, Włochy) dno koszyczków kwiatowych spożywane było jako jarzyna, tak jak karczochy^[5].

[edytuj] Uprawa

Rozmnaża się go przez nasiona, które wysiewa się jesienią. Na stałe miejsce sadzonki wysadza się wiosną. Wymaga jałowej piaszczysto-gliniastej gleby o odczynie obojętnym lub lekko zasadowym i o niedużej wilgotności. Stanowisko słoneczne^[6].

Przypisy