Wkroczenie wojsk brytyjskich na Górny Śląsk

Wojska francuskie na Górnym Śląsku

Czołowi działacze Polskiego Komisariatu Plebiscytowego

Plebiscyt na Górnym Śląsku 20 marca 1921 - jeden z dwóch^[1] plebiscytów dotyczących pogranicza polsko-niemickiego, które wyznaczono w 1919 r. w wersalskim traktacie pokojowym, kończącym I wojnę światową. Plebiscyt był poprzedzony dwoma powstaniami ludności Śląska, domagającej się przyłączenia go do Polski (powstania śląskie).

[edytuj] Organy plebiscytowe

Legitymacja uprawniająca do dokonania spisu głosujących w planowanym plebiscycie na Śląsku Cieszyńskim z 1920 r.

Plebiscyt był nadzorowany przez Międzysojuszniczą Komisję Rządzącą i Plebiscytową na Górnym Śląsku z siedzibą w Opolu. Na czele tej angielsko-francusko-włoskiej Komisji stał generał francuski Henri Le Rond. Zastępcą Le Ronda był gen. Armando de Marinis (Włoch), Wielką Brytanię reprezentował płk Harold Percival. Do Komisji byli oddelegowani przedstawiciele Polski, Niemiec, Watykanu i Czechosłowacji. Polskę reprezentował konsul generalny Daniel Kęszycki. Oprócz przeprowadzenia plebiscytu Komisja miała później na podstawie jego wyników zaproponować podział spornego terytorium. Zadaniem Komisji i towarzyszących jej wojsk alianckich było dopilnowanie prawidłowego przebiegu kampanii plebiscytowej i samego głosowania oraz utrzymanie porządku i spokoju. Dowódcą tych wojsk był gen. Gratier.

Polska i Niemcy zaczęły tworzyć organy plebiscytowe od lutego 1920 r. W Bytomiu powstał Polski Komisariat Plebiscytowy (PKPleb.) z Wojciechem Korfantym na czele. Jego siedziba znajdowała się w Hotelu Lomnitz. Zastępcami Korfantego byli: Konstanty Wolny (CHZL), Józef Rymer (NPR) i Józef Biniszkiewicz (PPS). Na czele Niemieckiego Komisariatu Plebiscytowego (Plebiszit - kommissariat fur Deutschland) stanął burmistrz Rozbarku dr Kurt Urbanek. Siedziba niemieckiego Komisariatu znajdowała się w Katowicach w hotelu "Centralnym" przy ul. Dworcowej. Ponadto na terenie plebiscytowym działały powiatowe i gminne komitety plebiscytowe. Na czele powiatowych komitetów stali komisarze powiatowi, a na czele gminnych - mężowie zaufania. Jeden z Polskich Podkomisariatów Plebiscytowych działał w Katowicach na Heinzelstraße (dzisiejsza ulica Plebiscytowa).

Przygotowania zabezpieczały po stronie polskiej Polska Organizacja Wojskowa, a następnie Centrala Wychowania Fizycznego i Dowództwo Obrony Plebiscytu, a po stronie niemieckiej Kampforganisation Oberschlesien (Organizacja Bojowa Górnego Śląska). W związku z nasilającym się terrorem niemieckim w trakcie przygotowań do plebiscytu wybuchło II powstanie śląskie. Po jego zakończeniu Komisja Międzysojusznicza opracowała regulamin plebiscytowy, który został ogłoszony w częściach, w dniu 30 grudnia 1920 oraz 23 i 28 lutego 1921 (regulamin opublikowano w nr 12, 14 i 15 "Gazety Urzędowej Górnego Śląska"). Po drugim powstaniu utworzono także polsko-niemiecką policję plebiscytową - Abstimmungspolizei, tzw. Apo.

[edytuj] Przebieg kampanii plebiscytowej

Podział obszaru plebiscytowego na powiaty

Polski plakat propagandowy z okresu plebiscytu

Polski plakat propagandowy z okresu plebiscytu

Przygotowania do plebiscytu odbywały się w atmosferze terroru. Wiosną 1919 roku została utworzona niemiecka policja bezpieczeństwa - Sicherheitspolizei, w skrócie SiPo, powszechnie zwana "zycherką". W rzeczywistości była to jedna z organizacji stworzonych w obawie przed ewentualnymi postanowieniami konferencji pokojowej, które mogły zabronić Niemcom posiadania własnej armii. Jej zadaniem było zakamuflowanie kadry wojskowej. Policja ta przejęła niektóre zadania wojskowe, m.in. strzegła granicy z Polską. SiPo utrudniało kontakty na tejże granicy, a jednocześnie ułatwiało napływ niemieckich bojówkarzy i transport broni na Górny Śląsk poprzez linię demarkacyjną oddzielającą ten teren od Rzeszy. Po zawarciu traktatu wersalskiego aliancka Rada Najwyższa nakazała Niemcom rozwiązanie SiPo do kwietnia 1920 roku. Decyzję tę jednak zignorowano, zaś po przybyciu Komisji Międzysojuszniczej i opuszczeniu Śląska przez znienawidzone przez Polaków oddziały Grenzschutzu, Sicherheitspolizei stała się jedyną zorganizowaną siłą wojskową strony niemieckiej na obszarze plebiscytowym. Zgodnie z tajnymi dyrektywami płynącymi z Berlina jej funkcjonariusze dopuszczali się aktów przemocy wobec działaczy polskich, utrudniali ich legalne działanie, stosowali terror i zastraszanie.

Napięcie wzrastało od połowy kwietnia 1920 roku. W dniu 25 kwietnia 1920 roku odbyły się wiece protestacyjne ludności polskiej w Bytomiu, Gliwicach, Katowicach, Królewskiej Hucie (Chorzowie), Mysłowicach, Pszczynie, Radzionkowie, Rudzie, Rybniku, Wirku, Wodzisławiu, Zaborzu i Zabrzu. Domagano się m.in. likwidacji SiPo. W kilka dni później doszło do starć bojówek niemieckich z ludnością polską uczestniczącą w wiecach rocznicowych upamiętniających uchwalenie Konstytucji 3 maja. Równocześnie młodzież szkolna w kilku powiatach podjęła strajk domagając się równouprawnienia języka polskiego w szkołach. W nocy 27/28 maja niemieckie bojówki, przy braku reakcji SiPo, dokonały zbrojnej napaści na Hotel Lomnitz, siedzibę PKPleb. Atak został odparty przez grupę pracowników komisariatu, ale budynek uległ uszkodzeniu. Podobne ataki miały miejsce na siedzibę Polskiego Komisariatu Plebiscytowego, a następnie gmach konsulatu Rzeczypospolitej w Opolu. Zdemolowano lokale powiatowych Polskich Komitetów Plebiscytowych (m.in. w Głogówku i Koźlu), wskutek czego ich siedziby trzeba było przenieść odpowiednio do Strzeleczek i do Ciska. Niemcy reagowali też żywiołowo na restrykcje wprowadzane wobec nich przez gen. Le Ronda. Organizowali wiece antyfrancuskie, np. w Opolu, gdzie 14 kwietnia Komisja Międzysojusznicza ogłosiła stan wojenny.

W sierpniu 1920 r. niemieckie władze plebiscytowe zaostrzyły działalność antypolską, a Polacy antyniemiecką. 17 sierpnia 1920 r. rząd niemiecki zażądał od Międzysojuszniczej Komisji Plebiscytowej ogłoszenia neutralności Górnego Śląska w związku z toczącą się wojną polsko-bolszewicką, które to żądanie zostało spełnione. Wiadomości o zbliżaniu się wojsk bolszewickich pod Warszawę ośmieliły także niemieckich patriotów. Bojówki niemieckie zaatakowały siedzibę powiatowego inspektora Międzysojuszniczej Komisji - pułkownika Blancharda, przy ul. Warszawskiej w Katowicach. Żołnierze francuscy użyli broni, zabijając 10 napastników. W odwecie Niemcy w bestialski sposób zamordowali działacza polskiego, doktora Andrzeja Mielęckiego, który niósł pomoc rannym.

18 sierpnia bojówki niemieckie zaatakowały i zniszczyły lokal Polskiego Komitetu Plebiscytowego w Katowicach, który mieścił się w hotelu "Deutsches Haus" (na rogu dzisiejszych ulic Wojewódzkiej i Plebiscytowej). Jego przewodniczący doktor Henryk Jarczyk i inni pracownicy zostali bestialsko pobici.

Reakcją na te wydarzenia był wybuch w nocy z 18 na 19 sierpnia drugiego powstania śląskiego. Trwało ono do 25 sierpnia. W wyniku tego wystąpienia Polakom udało się wywalczyć pewne ustępstwa. Zlikwidowano SiPo, a na jej miejsce wprowadzono polsko-niemieckie oddziały policji Apo (Abstimmungpolizei). Wprowadzono dwujęzyczność w urzędach, a w szkołach - nauczanie w języku polskim. Ustanowiono przy każdym sojuszniczym kierowniku władz administracyjnych w powiecie doradcę polskiego, którego zadaniem była obrona interesów ludności polskiej.

W takiej atmosferze obie strony prowadziły akcję propagandową. W Polsce powstawały komitety, które starały się nieść pomoc rodakom zza kordonu. Zbierano pieniądze, opracowywano i przesyłano materiały propagandowe. Utworzono Centralny Komitet Plebiscytowy z marszałkiem sejmu Wojciechem Trąmpczyńskim na czele, który miał koordynować przygotowania. Akcję propagandową prowadzono również na terenie Niemiec, gdzie przebywali liczni emigranci z Górnego Śląska. Utworzono tam specjalne biura plebiscytowe, co spotkało się z przeciwdziałaniem Niemców. We Wrocławiu powstało Towarzystwo Opieki nad Górnoślązakami, które zajmowało się odszukiwaniem adresów zamieszkujących Dolny Śląsk Górnoślązaków i namawianiem ich do wzięcia udziału w plebiscycie.

[edytuj] Liczba głosujących i obszar plebiscytu

Mapa zasięgu narodowości na obszarze plebiscytu. Obszary zamieszkane przez większość

     polską

     niemiecką

     czeską

Do udziału w głosowaniu uprawnionych było 1 220 524 osób. Wśród głosujących 19,3% stanowili tzw. emigranci niemieccy, czyli osoby które na Górnym Śląsku się urodziły, ale z niego wyemigrowały.

W 1919 r. strona polska zaproponowała, aby dopuścić do głosowania także tych Ślązaków, którzy mieszkali poza Górnym Śląskiem, licząc że pozwoli to zyskać głosy Polaków pracujących w Zagłębiu Ruhry. Międzysojusznicza Komisja zgodziła się na ten postulat, który w rezultacie obrócił się przeciw Polsce, gdyż zaledwie 10 120 osób przybyłych na plebiscyt zagłosowało za Polską, gdy tymczasem za Niemcami opowiedziało się 182 288 osób.

Plebiscyt objął 1573 gminy Górnego Śląska w powiatach: bytomskim, katowickim, gliwickim, tarnogórskim, rybnickim, pszczyńskim, strzeleckim, opolskim, lublinieckim, kozielskim, kluczborskim, głubczyckim i części powiatu prudnickiego.

W głosowaniu udział wzięło 1 190 846 uprawnionych.

[edytuj] Wyniki głosowania

Większość głosująca za przynależnością w danym powiecie

W wyniku podliczenia głosów w sposób globalny (co było złamaniem zapisów wynikających z traktatu wersalskiego), za Polską opowiedziało się 40,4 %, a za Niemcami 59,6% uprawnionych do głosowania.

Niekorzystny dla Polski sposób obliczenia głosów był jedną z przyczyn wybuchu III powstania śląskiego, ponieważ głosowanie miało być obliczane gminami, w których przeprowadzono plebiscyt i wyników, jakie w nich uzyskano (693 gminy (45,1%) głosowały za przynależnością do Polski). Sposób obliczania wyników głosowania gminami byłby korzystniejszy dla strony polskiej i doprowadziłby do przyłączenia tych gmin do Polski, z pozostawieniem gmin głosujących w większości za Niemcami po stronie niemieckiej.

[edytuj] Czynniki mające wpływ na wynik

1. Plebiscyt na Śląsku odbywał się w obrębie państwa niemieckiego i przy pełnym współistnieniu administracji niemieckiej. O ile pod wpływem wojny mogła się ona nieco zdestabilizować, to jednak każdy kolejny dzień odsuwający termin plebiscytu, ją umacniał. Plebiscyty odbywające się na Zachodzie (przegrane przez Niemcy) odbywały się na terenach całkowicie pozbawionych administracji niemieckiej.
2. Plebiscyt objął tereny niekwestionowane jako niemieckie oraz sporne polsko-niemieckie co przy całościowym ujęciu wyniku w oczywisty sposób dawało niewielką przewagę Niemcom już na początku.
3. Cała administracja niemiecka zaangażowała się w wyszukiwanie Ślązaków którzy mogliby pojechać w rodzinne strony i głosować na Niemcy. Dostawali oni potrzebne dokumenty, urlop od pracy, pieniądze na podróż podczas gdy chcący głosować za Polską zazwyczaj musieli porzucać pracę i podróżować na własny koszt.
4. W okresie od zakończenia wojny do czasu plebiscytu nasiliła się akcja tworzenia nowych parafii które obsadzano księżmi nastawionymi proniemiecko. Zwłaszcza od czasu kulturkampfu księża otrzymując państwową pensję przysięgali wierność państwu niemieckiemu a biskup Adolf Bertram dbał o obsadzenie nowo tworzonych parafii odpowiednimi ludźmi tym sposobem walcząc też z szerzącymi się nastrojami komunistycznymi.
5. Nasilono propagandę proniemiecką przy okazji łagodząc jawnie antypolską politykę. Pozwolono na używanie języka polskiego, msze i używanie polskiego języka w szkole. Nocna działalność bojówek mogła być skierowana przeciw nielicznym polskim radykałom. Nielicznym, gdyż Polacy, w pierwszej kolejności byli wysyłani na front skąd niewielu wróciło, po dwóch powstaniach wielu zginęło, było aresztowanych lub musiało opuścić Śląsk w obawie przed aresztowaniem. W okresie 1895-1919 na Śląsk przybyło ok. 355 tys. niemieckich urzędników wraz z rodzinami co w połączeniu z ww. wymienionymi zjawiskami znacznie wpłynęło na stosunki narodowościowe na Śląsku.
6. Pierwotnie zakładano że o ostatecznym wyniku zdecyduje liczba obwodów opowiadających się za jedną lub drugą stroną. Administracja niemiecka zarządziła głosowanie w obwodach dworskich i gminnych. Obwody dworskie liczyły od 101 do 600 osób i obejmowały ziemian (szlachtę) i ludzi bezpośrednio od niej zależnych (np. służbę, ludność czworaków, itp.). Mimo że ludność obwodu gminnego wielokrotnie mogła przewyższać ludność obwodu dworskiego w obliczeniach obwody gminne i dworskie traktowano jako równoprawne. Korzystając ze wsparcia przyjezdnych emigrantów utworzono szereg nowych obwodów dworskich. Te w większości były nastawione proniemiecko bowiem już pod koniec XVIII w. ziemian katolickich (w większości propolskich) zmuszono do sprzedaży ziemi i opuszczenia Śląska.
7. Oprócz wielu chwytów propagandowych dość skutecznym była plotka, że bez względu na wynik, granicę poprowadzi się wzdłuż Odry a więc mieszkający na jej lewym brzegu, głosując za Polską, niczego nie zmienią za to niepotrzebnie narażą się na represje.
8. Głosujący dostawali po dwie kartki białą (Niemcy) i czerwoną (Polska). Jedną należało wrzucić do urny drugą wyrzucić do kosza. Zazwyczaj zamiast do kosza kartkę wyrzucano przed lokalem co dziś nazwalibyśmy naruszeniem ciszy wyborczej. Dzięki kolorom z daleka było widać kto jak głosował. Skutki "złego" głosowania niektórzy odczuli natychmiast inni dopiero po podziale Śląska, w okresie wycofywania się administracji niemieckiej a przed objęciem terenu przez administrację polską.

[edytuj] Dwie interpretacje wyników Plebiscytu w Komisji Międzysojuszniczej

Gen. Henri Le Rond

Na obszarze plebiscytowym za Polską opowiedziało się 560 obwodów gminnych oraz 112 obwodów dworskich natomiast za Niemcami 604 obwody gminne oraz 233 obwody dworskie.

1. W wyniku przeprowadzonego obliczenia w sposób "globalny" przedstawiciele Anglii i Włoch w Komisji Międzysojuszniczej zaproponowali podział Górnego Śląska w ten sposób, że ¼ Polsce zaproponowano objęcie jedynie powiatów pszczyńskiego, rybnickiego (głównie ziemie rolne) i małych skrawków powiatu katowickiego, a resztę, z największym udziałem przemysłu - zaproponowano oddać Niemcom. Brytyjczycy i Włosi wyraźnie - w odróżnieniu od Francuzów preferowali w Komisji interesy niemieckie.
2. Odmienny podział zaproponowali Francuzi z gen. Henri Le Rondem na czele, który uznał że na podstawie wyników plebiscytu należy Polsce przyznać wszystkie wschodnie powiaty Górnego Śląska razem z całym okręgiem przemysłowym.

Propozycje podziału Górnego Śląska

     Linia Korfantego

     Linia Le Ronda

     Linia Percivala-De Marinisa

     Ostateczna granica polsko-niemiecka

Kompromisu nie zdołano osiągnąć i przewodniczący Komisji Międzysojuszniczej przesłał Radzie Najwyższej w dniu 30 kwietnia 1921 r. wykluczające się projekty: proniemiecki - projekt angielsko/włoski i propolski - projekt francuski.

Plany te, za sprawą Wojciecha Korfantego, polskiego komisarza w Komisji Międzysojuszniczej, przedostały się do opinii publicznej. Wywołało to najpierw gigantyczną falę strajków, w których udział wzięło prawie 190 tys. Ślązaków oraz polską interwencję dyplomatyczną, w trakcie której, na podstawie wyników plebiscytu, zaproponowano podział Górnego Śląska wzdłuż Linii Korfantego w większości zgodnej z propozycją gen. Henri Le Ronda.

W związku jednak z dalszymi niekorzystnymi postanowieniami dla Polaków, Wojciech Korfanty, wbrew zakazowi Warszawy, wydał w dniu 3 maja 1921 rozkaz o rozpoczęciu III powstania śląskiego.

Po zakończeniu powstania, przyznano Polsce Katowice, Królewską Hutę (dziś - Chorzów), Siemianowice Śląskie, Świętochłowice oraz powiaty: pszczyński, rybnicki, katowicki, część lublinieckiego i tarnogórskiego oraz skrawki bytomskiego i zabrzańskiego, pozostawiając w posiadaniu niemieckim 2/3 obszaru Górnego Śląska w tym 345 obwodów głosowania opowiadających się za przyłączeniem do Polski. Pomimo że Polsce przyznano mniejszą część Górnego Śląska, to Polsce przypadło większość zakładów przemysłowych. Z 82 kopalń, 14 stalowni i 37 wielkich pieców w Polsce znalazły się: 63 kopalnie, 9 stalowni i 22 wielkie piece.

[edytuj] Przypisy

1. ↑ Zaplanowane były trzy plebiscyty:
   1) na Górnym Śląsku
   2) na Warmii, Mazurach i Powiślu
   3) na Śląsku Cieszyńskim, Spiszu i Orawie
   Od tego ostatniego, na skutek nacisków premiera Czechosłowacji Edwarda Benesza, Polska odstąpiła w lecie 1920 r., w związku z fatalną sytuacją w wojnie polsko-bolszewickiej.

[edytuj] Bibliografia

• Cz. Madajczyk, T. Jędruszczak, Plebiscyt i trzecie powstanie śląskie [w:] Historia Polski, T.IV, cz.1, PAN, Warszawa 1984, ISBN 83-01-03865-9
• K. Popiołek, Historia Śląska od pradziejów do 1945 roku, Śląski Inst. Naukowy 1984, ISBN 83-216-0151-0
• Malec-Masnyk Bożena, Plebiscyt na Górnym Śląsku, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1989

[edytuj] Zobacz też

• powstania śląskie
• I powstanie śląskie - od 16 sierpnia do 26 sierpnia 1919
• II powstanie śląskie - od 19/20 sierpnia do 25 sierpnia 1920
• III powstanie śląskie - od 2/3 maja (już po plebiscycie) do 5 lipca 1921
• Plebiscyt na Warmii i Mazurach
• Karta cyrkulacyjna

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Odezwa Wojciecha Korfantego na wyniki plebiscytu
• Dokładne wyniki plebiscytu - głosy według powiatów i wiosek (de)