Rysy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rysy
Wierzchołek Rysów (widok ze szlaku na Szpiglasową Przełęcz)
Wierzchołek Rysów (widok ze szlaku na Szpiglasową Przełęcz)
Państwo  Polska
 Słowacja
Położenie powiat tatrzański
Pasmo Tatry, Karpaty
Wysokość 2503[1] m n.p.m.
Wybitność 163 m
Pierwsze wejście 30 lipca 1840
Eduard Blásy, Ján Ruman Driečny starszy
Położenie na mapie Tatr
Mapa lokalizacyjna Tatr
Rysy
Rysy
Ziemia49°10′46″N 20°05′18″E/49,179444 20,088333
Najwyższy, słowacki wierzchołek Rysów (widok z wierzchołka granicznego)
Graniczny wierzchołek Rysów (widok z wierzchołka słowackiego)
Tablica informująca o granicy państwowej

Rysy (słow. Rysy, niem. Meeraugspitze, węg. Tengerszem-csúcs) – góra położona na granicy polsko-słowackiej, w Tatrach Wysokich (jednej z części Tatr). Ma trzy wierzchołki, z których najwyższy jest środkowy (2503 m n.p.m.[1]), znajdujący się w całości na terytorium Słowacji. Wierzchołek północny, przez który biegnie granica, stanowi najwyżej położony punkt Polski (2499 m n.p.m.) i należy do Korony Europy.

Topografia[edytuj]

Masyw Rysów posiada trzy wierzchołki. Najwyższy z nich (tak zwany środkowy – 2503 m n.p.m.) leży po stronie słowackiej, podobnie jak najniższy wierzchołek południowo-wschodni (2473 m). Na granicy polsko-słowackiej znajduje się średni co do wysokości, północno-zachodni wierzchołek o wysokości 2499 m n.p.m., który jest najwyżej położonym punktem Polski. Rysy cechują się dużą wysokością względną, wznosząc się ponad 1100 metrów nad powierzchnię Morskiego Oka.

Znajdujący się w Tatrach Wysokich masyw Rysów leży na południowy wschód od Morskiego Oka w punkcie zwornikowym głównego grzbietu Tatr i grani odchodzącej od niego ku północy, w której tkwią Niżnie Rysy i Żabie Szczyty (Wyżni i Niżni). U stóp leżą: Dolina Rybiego Potoku, Dolina Białej Wody i Dolina Mięguszowiecka. Od północy oddziela go od Niżnich Rysów Przełęcz pod Rysami, od zachodu od Żabiego Konia Żabia Przełęcz, a od południowego wschodu od Ciężkiego Szczytu w masywie Wysokiej szerokie siodło Wagi. Na wschodnią stronę opada z Rysów 500-metrowa ściana skalna, w której znajdują się liczne drogi wspinaczkowe.

W zachodniej grani Rysów powyżej Żabiej Przełęczy wyodrębniają się trzy Turnie nad Żabią Przełęczą: Zachodnia Turnia nad Żabią Przełęczą (Západná veža nad Žabím sedlom), Pośrednia Turnia nad Żabią Przełęczą (Prostredná veža nad Žabím sedlom) i najwyższa Wschodnia Turnia nad Żabią Przełęczą (Východná veža nad Žabím sedlom). Od północno-zachodniego szczytu Rysów turnie te są oddzielone Przełączką nad Turniami (Štrbina nad vežami). Przełączka pomiędzy dwoma wyższymi wierzchołkami Rysów nosi nazwę Zadniej Przełączki w Rysach (Zadná priehyba v Rysoch), natomiast pomiędzy najwyższym i najniższym wierzchołkiem znajduje się Pośrednia Przełączka w Rysach (Prostredná priehyba v Rysoch). Na południowy wschód od najniższego wierzchołka grań kieruje się poprzez Przednią Przełączkę w Rysach (Predná priehyba v Rysoch) do Kopy nad Wagą, a następnie opada na Wagę[2].

Przyroda ożywiona[edytuj]

Szczyt Rysów jest prawdziwym unikatem, jeśli chodzi o bogactwo flory. Na wysokości 2483–2503 m występują tu jeszcze 63 gatunki roślin kwiatowych, głównie z grupy roślin alpejskich[3]. Z rzadkich roślin występują m.in. ukwap karpacki, skalnica odgiętolistna i wiechlina tatrzańska – gatunki w Polsce występujące tylko w Tatrach i to na nielicznych stanowiskach[4].

Na południowych zboczach przebywają kozice i świstaki. Na sam szczyt dochodzą lisy. Występuje tu również stale kilka gatunków ptaków i szereg gatunków niższych zwierząt: owadów i mięczaków[5].

Nazwa[edytuj]

Nazwa Rysy nie pochodzi, jak powszechnie się uważa, od ukośnego żlebu widocznego w masywie góry (tzw. Rysy), ale od pożłobionych zboczy całego kompleksu Niżnich Rysów, Żabiego Szczytu Wyżniego i Żabiego Mnicha. Nazwę utworzyli polscy górale i była ona w użyciu co najmniej od początków XIX w. „Skalne żleby albo rysy (Risse), wypełnione wiecznym śniegiem, sięgają od głównego grzbietu aż do powierzchni Czarnego Stawu” – pisał niemiecki turysta już w 1827 r.[5] Wkrótce Rysami określali polscy turyści całą grań, zamykająca kocioł Czarnego Stawu: „Rysy to jest grzbiet okalający Czarny Staw” (Feliks Berdau, 1855); „Olbrzymie skały zwane Rysy (...) obstąpiły półkolem jezioro” (Maria Steczkowska, 1858); „Staw ten otoczony olbrzymimi skałami nazwanymi Rysy” (Onufry Trembecki, 1861); „Dzikie turnie Rysami zwane w krąg otaczają Czarny Staw” (Walery Eljasz, 1873)[5]. W połowie XIX w. turyści niemieckojęzyczni ze strony węgierskiej zaczęli używać dla szczytu nazwy Meeraugspitze, natomiast Polacy – w miarę rozwoju taternictwa i zagęszczania nazw poszczególnych formacji grzbietu – zawęzili stosowanie nazwy Rysy do najwyższego szczytu w grani. Podsumował to wkrótce Tytus Chałubiński: „Szczyt sterczący nad (...) Czarnym Stawem zowią zakopianie Rysami, węgierscy i niemieccy turyści Morskookim Szczytem (Meer-Augenspitze), Słowacy zaś Wagą[5].

Wypadki[edytuj]

Wypadki w drodze na Rysy zdarzają się od początków turystyki tatrzańskiej. Do ich najczęstszych przyczyn zaliczają się: lekceważenie zalegającego (nieraz do późnego lata) śniegu, brak kondycji fizycznej i psychicznej, a także zaznajomienia ze stromizną, nieodpowiednie odzienie i obuwie, kruche skały, nadmierne pragnienie zdobycia szczytu[6].

12 sierpnia 1884 roku Jerzy Amsel, student filozofii z Wrocławia, poślizgnął się podczas zejścia na płacie śniegu i spadł ze znacznej wysokości, odnosząc ciężkie rany. Na przemian mdlejąc i odzyskując przytomność, przez trzy doby walczył o życie; wieczorem 15 sierpnia uratowali go przypadkowo napotkani turyści. Po dwóch tygodniach opuścił szpital[6].

Pierwszy wypadek śmiertelny nastąpił na początku czerwca 1909 roku, gdy z nieznanych przyczyn zginął Ernest Weiss, profesor z Chorzowa. Jego szczątki doczesne odnaleziono dopiero po czterech latach. W tym czasie doszło już do kolejnych tragedii: 20 sierpnia 1910 roku Alojzy Karlik i Vlastimil Vonaŝek runęli po śniegu spod samego wierzchołka i ponieśli śmierć po wielusetmetrowym upadku; 22 sierpnia 1912 roku po ponad tygodniu poszukiwań znaleziono zwłoki Eugenii Zielińskiej, nauczycielki z Warszawy, która najprawdopodobniej zgubiła się w okolicach Buli pod Rysami i spadła. Mariusz Zaruski, który kierował wyprawami ratunkowymi, sądził, że na opinię publiczną można oddziaływać tylko poprzez skrupulatne podawanie wszystkich drastycznych szczegółów, toteż pedantycznie zanotował, że zwłoki dwóch Czechów zbierano z obszaru 150 metrów kwadratowych, a ciało kobiety – z obszaru 30 metrów kwadratowych[6].

Rysy w sierpniu. Wyraźnie widoczna Rysa – duży zaśnieżony żleb.

W okresie międzywojennym dzięki szczęśliwym zbiegom okoliczności zginął w tym rejonie tylko jeden turysta – 15 czerwca 1936 roku Alfred Kwaśny odniósł śmiertelne rany wskutek wypadku na zlodowaciałym śniegu, a jego towarzyszkę w ostatniej chwili udało się uratować. Jednak po drugiej wojnie światowej liczba tragedii znacząco wzrosła wraz z nasileniem się ruchu turystycznego. Przyczyny wciąż są takie same: poślizgnięcia na śniegu, zabłądzenia, obrywy skalne, brak doświadczenia. Długość upadków sprawia, iż poszkodowani przeważnie giną na miejscu, przed przybyciem pomocy. Za wyjątek potwierdzający regułę można uznać przypadek turysty, który na początku lutego 1997 roku spadł z okolic wierzchołka i przeleciał około 800 metrów, ale jedynie złamał nadgarstek[6].

Osobną kategorię stanowią wypadki lawinowe, w których nieraz poszkodowanych zostaje wiele osób naraz. 28 stycznia 2003 roku około godziny 11 z Rysów zeszła lawina, w której zginęło 8 osób z 13-osobowej grupy. Była to wycieczka członków Uczniowskiego Klubu Sportowego „Pion”, działającego przy I Liceum Ogólnokształcącym w Tychach. Wypadek ten był najtragiczniejszym takim wydarzeniem w polskich Tatrach. 30 grudnia 2009 roku o godzinie 11:40 z Buli pod Rysami zeszła lawina, która zagarnęła pięć osób, z czego trzy pogrzebała pod śniegiem. Ekipa ratownicza przybyła na miejsce już po kwadransie. Marka D. i Rafała P. mimo krytycznie ciężkich obrażeń udało się uratować, rany Jana Rz. i Grzegorza A. okazały się śmiertelne, Stefana G. znaleziono już martwego[6].

Jest to tylko pobieżny przegląd niektórych najbardziej tragicznych zdarzeń. Każdy sezon turystyczny przynosi nowe wypadki. Błędy popełniane przez turystów są wciąż takie same i wciąż tak samo skutkują zgonami lub ciężkimi obrażeniami[6].

Historia[edytuj]

Pierwsze odnotowane wejścia:

Wejście na szczyt Blásyego upamiętniała tablica wmurowana w północno-zachodni wierzchołek 20 lipca 1891, została ona jednak rozbita rok później[8]. Podobnie uhonorowano pobyt Włodzimierza Lenina na szczycie w latach 1913–1914. Jego wejście nie zostało jednak nigdy potwierdzone, a tablica była wielokrotnie niszczona[2]. W 1899 roku na szczyt weszli także Maria Skłodowska-Curie i Pierre Curie.

Turystyka[edytuj]

Rysy należą do najczęściej odwiedzanych szczytów tatrzańskich. Wejście od strony polskiej jest dobrze ubezpieczone (360 metrów łańcuchów), wymaga jednak przygotowania turystycznego i kondycyjnego. Od wejścia do TPN na Palenicy Białczańskiej deniwelacja wynosi 1504 m, a od Morskiego Oka 1104 metry. Od Czarnego Stawu średnie nachylenie szlaku wynosi aż 30 stopni. Szlak wiedzie przez miejsca zacienione, co powoduje spadki temperatury oraz duże prawdopodobieństwo zalegania płatów śniegu. Od czasu otwarcia polskiego szlaku na Rysy zginęło na nim ponad 50 osób.

Szczyt swoją popularność zawdzięcza niezrównanej panoramie: przy dobrej pogodzie widoczność sięga ponad 200 km. Z wierzchołka można rozróżnić 80 szczytów tatrzańskich i mniej więcej 50 szczytów w innych grupach górskich, widoczne jest 13 większych jezior tatrzańskich oraz odległy o około 90 km Kraków[5]. Przy bardzo dobrej widzialności dostrzec można zarysy Bieszczadów i Karpat ukraińskich[9][10]. Szczyt, pomimo swej znacznej wysokości, stanowi dogodne przejście z Morskiego Oka do Popradzkiego Stawu w Dolinie Mięguszowieckiej. Granicę można przekraczać od 16 czerwca do 31 października – gdyż tylko w tym okresie otwarty jest szlak po stronie słowackiej. W 2007 roku, po wejściu Polski i Słowacji do strefy Schengen, zostało zlikwidowane turystyczne przejście graniczne na Rysach, ponieważ granice między państwami do niej należącymi można od tego czasu swobodnie przekraczać w każdym miejscu.

Rysy są najwyższym punktem w Tatrach, na który prowadzi szlak turystyczny. W okresie od 1 listopada do 15 czerwca szlak od strony Słowacji jest zamknięty. W dniach 7–22 września 2016 od strony słowackiej zainstalowane zostały stopnie ułatwiające dostęp do szczytu.

Rysy należą do Korony Gór Polski, Korony Tatr oraz Korony Europy.

Szlaki turystyczne[edytuj]

Na szczyt prowadzą dwa obukierunkowe szlaki turystyczne: od strony polskiej oraz od strony słowackiej.

Turyści pokonujący okolice Przełączki pod Rysami.
szlak turystyczny czerwony – czerwony od schroniska nad Morskim Okiem wschodnim lub zachodnim brzegiem Morskiego Oka na próg Czarnego Stawu i przez Bulę pod Rysami na wierzchołek Rysów.
  • Czas przejścia od schroniska nad Morskim Okiem nad Czarny Staw: 50 min, ↓ 40 min
  • Czas przejścia znad Czarnego Stawu na szczyt Rysów: 3 h, ↓ 2:30 h
Szlak okrąża Morskie Oko z obu stron (bez trudności; ścieżka wschodnia minimalnie krótsza), po czym wspina się stromo nad Czarny Staw pod Rysami, gdzie nad brzegiem postawiono krzyż. Czarny Staw turyści okrążają od lewej (wschodniej) strony, po czym wchodzą w region Kotła pod Rysami. Począwszy od tego miejsca, średnie nachylenie szlaku wynosi 30 stopni, co czyni go bardzo wymagającym kondycyjnie[11]. Pnąc się stromą, kamienistą ścieżką, w ciągu około półtorej godziny osiąga się Bulę pod Rysami – niewybitny, płaski szczyt o wysokości 2054 metrów nad poziomem morza. Choć ten odcinek nie zawiera trudności wspinaczkowych i zasadniczo nie wymaga używania rąk, może być niebezpieczny z powodu kruchych i często śliskich skał, a także bardzo długo zalegającego śniegu – nieostrożność łatwo prowadzi do groźnych w skutkach upadków[6][11][12]. W dwóch trzecich drogi z Czarnego Stawu na Bulę trasa mija ważny punkt orientacyjny i widokowy, wielki głaz często nazywany po prostu Kamieniem. Za Bulą szlak diametralnie zmienia swój charakter, wkrótce pojawiają się pierwsze łańcuchy ułatwiające podejście, które z krótkimi przerwami ciągną się aż do szczytu[12]. Droga prowadzi grzędą, czyli wypukłą formacją skalną, po prawej stronie podchodzących znajduje się olbrzymi żleb – Rysa. Upadki bardzo często kończą się w Rysie, lot którą daje pechowcowi tylko minimalną szansę przeżycia[13]. Podejście jest długie i mozolne, łańcuchy pomagają pokonać kolejne spiętrzenia płyt[11]. Najtrudniejsze miejsce występuje tuż pod szczytem, jest to tak zwana Przełączka pod Rysami (2469 metrów nad poziomem morza[14]). W tym miejscu (położonym już na granicy polsko-słowackiej) w obie strony opada półkilometrowa przepaść. Pokonuje się je trzymając się łańcucha i stawiając stopy na wąskich skalnych stopniach formujących półkę[11][12]. Końcowe podejście na wierzchołek jest stosunkowo łatwe i krótkie, jakkolwiek eksponowane[12].
Szlak niebieski Szlak czerwony – niebieski od schroniska nad Popradzkim Stawem (1500 m n.p.m.) Doliną Mięguszowiecką (Mengusovská dolina) do Żabich Stawów Mięguszowieckich (Žabie plesá). Dalej czerwonym do Chaty pod Rysami, dalej na przełęcz Waga (Váha) i wierzchołek Rysów.
  • Czas przejścia od Popradzkiego Stawu do schroniska pod Rysami szlakami niebieskim i czerwonym: 2:15 h, ↓ 1:45 h
  • Czas przejścia ze schroniska pod Rysami do Rysów: 1 h, ↓ 45 min[15].
Szlak słowacki jest istotnie łatwiejszy od polskiego. Prowadzi łagodnie w głąb Doliny Mięguszowieckiej aż do Chaty pod Rysami[16][17]. W jedynym trudniejszym miejscu dla ułatwienia podejścia zamontowano oprócz łańcuchów metalowe schody, tak zwane „stupaczki”[16]. Powyżej Chaty pod Rysami szlak staje się dość niewygodny, kluczy wśród skalnych rumowisk, ale nadal w zasadzie nie wymaga użycia rąk[17]. Ekspozycja (przepaścistość) pojawia się dopiero tuż pod wierzchołkiem[17].


Przypisy

  1. a b Rysy. Peakbagger.com.
  2. a b Grzegorz Barczyk, Ryszard Jakubowski (red.), Adam Piechowski, Grażyna Żurawska: Bedeker tatrzański. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. ISBN 83-01-13184-5.
  3. Władysław Szafer: Tatrzański Park Narodowy. Zakład Ochrony Przyrody PAN, 1962.
  4. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  5. a b c d e Józef Nyka, Rysy, w: „Poznaj Świat”. R. XIII, nr 2 (147), luty 1965, s. 8–11.
  6. a b c d e f g Rysy i okolice [w:] Michał Jagiełło, Wołanie w górach, Warszawa: Iskry, 2012, ISBN 978-83-244-0188-8.
  7. Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wydawnictwo Górskie, 2004. ISBN 83-7104-009-1.
  8. a b Witold Henryk Paryski: Tatry Wysokie. Przewodnik taternicki. Część VII. Żabia Przełęcz Wyżnia – Żabia Czuba. Warszawa: Sport i Turystyka, 1954.
  9. Stoj widziany z Rysów. Dalekieobserwacje.eu. [dostęp 2017-06-07].
  10. Bieszczady z Rysów. Dalekieobserwacje.eu. [dostęp 2017-06-07].
  11. a b c d Opis szlaku na Rysy z Morskiego Oka, „Wieczna Tułaczka”, 29 września 2013 [dostęp 2017-10-30] (pol.).
  12. a b c d Na Rysy, natatry.pl [dostęp 2017-10-30] (pol.).
  13. Fenomenalne Rysy, www.rudazwyboru.pl [dostęp 2017-10-30].
  14. Kamil Filipowski, Nowe nazwy dla szczytów północnej grani Rysów, 3 kwietnia 2016 [dostęp 2017-10-30] (pol.).
  15. Tomasz Nodzyński, Marta Cobel-Tokarska: Tatry Wysokie i Bielskie: polskie i słowackie. Warszawa: ExpressMap, 2007. ISBN 978-83-60120-88-0.
  16. a b Na Rysy ze Szczyrbskiego Jeziora, natatry.pl [dostęp 2017-10-30] (pol.).
  17. a b c Rysy PL vs Rysy SK - porównanie szlaków (i sporo zdjęć z nich), www.rudazwyboru.pl [dostęp 2017-10-30].

Bibliografia[edytuj]

  • Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wyd. Górskie, 2004. ISBN 83-7104-009-1.
  • Józef Nyka: Tatry polskie. Przewodnik. Wyd. XIII. Latchorzew: Wyd. Trawers, 2003. ISBN 83-915859-1-3.
  • Tatry Wysokie słowackie i polskie. Mapa turystyczna 1:25 000. Warszawa: Wyd. Kartograficzne Polkart Anna Siwicka, 2005/06. ISBN 83-87873-26-8.


Panorama z granicznego wierzchołka Rysów
Panorama z granicznego wierzchołka Rysów