Stanisław Wyspiański (ur. 15 stycznia 1869 w Krakowie, zm. 28 listopada 1907 tamże) – polski dramaturg, poeta, malarz, grafik, architekt, projektant mebli. Jako pisarz związany z dramatem symbolicznym. Nieoficjalnie nazywany Czwartym Wieszczem Polskim[1].
Spis treści |
[edytuj] Życie
Syn Franciszka, rzeźbiarza i fotografika, i Marii z Rogowskich. Matka zmarła kiedy Wyspiański miał siedem lat, a ponieważ ojciec nie potrafił sprawować nad nim odpowiedniej opieki, od 1880 roku wychowywał się u bezdzietnego wujostwa Kazimierza i Joanny (Janiny) Stankiewiczów, traktowany jak ich własne dziecko. Stankiewiczowie należeli do wyższej warstwy mieszczaństwa, a ich dom uchodził za wysoce kulturalny. Bywał u nich między innymi Jan Matejko.
Wyspiański uczył się w mającym wielowiekowe tradycje gimnazjum św. Anny w Krakowie, gdzie wykłady odbywały się w języku polskim, a dużą wagę przywiązywano do nauki historii Polski i historii literatury polskiej. Przez 8 lat nauki niczym się nie wyróżnił. W okresie szkolnym podjął pierwsze znane dziś próby literackie (interpretacja dramatyczna obrazu Matejki Batory pod Pskowem w roku 1886) oraz malarskie.
W czasie pobytu w szkole nawiązał koleżeńskie stosunki z Józefem Mehofferem, Lucjanem Rydlem, Stanisławem Estreicherem, Henrykiem Opieńskim i Jerzym Żuławskim.
W 1887 Wyspiański zapisał się na wydział filozoficzny Uniwersytetu Jagiellońskiego - gdzie w latach 1887-1890 i 1896-1897 uczęszczał na wykłady z historii, historii sztuki i literatury - i rozpoczął studia malarskie w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie, której dyrektorem był w tym czasie Jan Matejko. Jako wyróżniającemu się uczniowi, Matejko powierzył mu współudział w wykonaniu zaprojektowanej przez siebie polichromii w odnawianym kościele Mariackim.
W roku 1890 artysta udał się w podróż zagraniczną po Europie - jej trasa wiodła przez Włochy i Szwajcarię do Francji, a dalej do Niemiec i Pragi czeskiej. W latach 1891-1894 trzykrotnie przebywał w Paryżu, uczył się w prywatnej Academie Colarrosi i wiele malował. Żył wówczas w trudnych warunkach materialnych korzystając ze stypendium Szkoły Sztuk Pięknych. W tym czasie zetknął się z Władysławem Ślewińskim, z Gauguinem i nabistami; silne wrażenie wywarło na nim malarstwo Pierre'a Puvisa de Chavannes, a zwłaszcza freski w Panteonie.
W tym czasie stale malował, jednocześnie jednak jego uwagę coraz bardziej przyciągał teatr. Uczęszczał na spektakle operowe, oglądał przedstawienia klasyków francuskich, interesował się tragedią antyczną i dramatami Szekspira. Powstały wówczas próby własnych dramatów Wyspiańskiego: Królowa Polskiej Korony i wstępne redakcje Legendy, Warszawianki, Daniela i Meleagra. Utwory artysta kończył już w Krakowie, dokąd wrócił na stałe w sierpniu 1894 roku.
Pod koniec lat 90. XIX wieku artysta odegrał istotną rolę w ruchu modernistycznym. Zaprojektował i częściowo wykonał polichromię w restaurowanym kościele Franciszkanów złożoną z motywów kwiatowych, heraldycznych i geometrycznych oraz witraże: bł. Salomei i św. Franciszka oraz Boga Ojca zatytułowany Stań się. Zdobył Nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności za pejzaże z kopcem Kościuszki.
Jako malarz i dekorator nawiązał współpracę z Teatrem Miejskim w Krakowie pod dyrekcją Tadeusza Pawlikowskiego. Wkrótce na jego scenie rozwinął swoją twórczość dramatyczną.
W Krakowie nawiązał współpracę z towarzystwem Sztuka, a w połowie 1898 roku objął stanowisko kierownika artystycznego tygodnika Życie, w którym redaktorem naczelnym był Stanisław Przybyszewski.
Jednak ani ogłoszenie drukiem Legendy w roku 1897, ani pierwsze dzieła malarskie nie przyniosły Wyspiańskiemu większego uznania. Podobnie bez echa minęło wydanie Meleagra (1898). Dopiero wydanie Warszawianki zyskało mu szerszy rozgłos (wydanie w Życiu w roku 1898, a osobno w 1901) - dziełem tym Wyspiański zapoczątkował serię dramatów narodowych. W roku 1899 ukazały się dramaty Protesilas i Laodamia, Klątwa i Lelewel, a w roku 1900 Legion.
W roku 1900 Wyspiański poślubił chłopkę Teodorę Teofilę Pytko, mającą nieślubnego syna Teodora, przysposobionego przez artystę. Jeszcze przed ślubem urodziła się ich córka Helena (1895-1971) i syn Mieczysław (1899-1920), a później Stanisław (1901-1967).
W listopadzie 1900 wziął udział w weselu swego przyjaciela Lucjana Rydla w Bronowicach. Na kanwie tego wydarzenia powstało słynne Wesele wydane w roku 1901, które przyniosło Wyspiańskiemu sławę i uznanie.
W roku 1903 artysta wydał trzy nowe dzieła: Wyzwolenie, Achileis i Bolesław Śmiały. W następnym roku ukazało się nowe opracowanie Legendy (tzw. Legenda II), Noc listopadowa oraz Akropolis. W latach następnych Wyspiański zajmował się dokończeniem utworów dawniej rozpoczętych i pracą nad nowymi. W roku 1907 ukazały się Skałka, Powrót Odysa oraz Sędziowie i przeróbka Cyda Corneille'a, pośmiertnie w 1910 tłumaczenie Zairy Woltera.
W roku 1906 Wyspiański został profesorem krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, był także członkiem krakowskiej Rady Miejskiej.
W ostatnim okresie życia schorowany i niedomagający fizycznie artysta leczył się w Rymanowie i Bad Hall, a potem przeniósł się do swojej chaty we wsi Węgrzce. Wyspiański chorował przez wiele lat i zmarł na nieuleczalną wówczas kiłę.
Pogrzeb Wyspiańskiego w Krakowie w 1907 stał się manifestacją narodową. Pochowany został w Krypcie Zasłużonych na Skałce.
[edytuj] Ulice w Krakowie związane ze Stanisławem Wyspiańskim
- Krupnicza 26
- W tym domu, należącym do dziadków ze strony matki, urodził się Stanisław Wyspiański; mieszkał tu do 1873 roku.
- Kanonicza 25
- Latem 1873 roku rodzina przeprowadziła się do Domu Długosza. Tu zmarł młodszy brat Stanisława oraz matka. Jesienią 1880 roku przeprowadził się do wujostwa.
- Kopernika 1
- W latach 1880- 1883 mieszkał w domu Stankiewiczów stojącym w tym miejscu, co późniejszy Dom Turysty PTTK, obecnie również Hotel Wyspiański.
- Zacisze 2
- Westerplatte 1 (wówczas ulica Kolejowa)
- gdzie w lipcu 1895 roku Stankiewiczowie zamieszkali w narożnym z ul. Lubicz mieszkaniu na parterze. Obecnie w tym miejscu znajdują się podcienia i schody do podziemnego przejścia. W tym czasie Wyspiański miał pracownię na pobliskich Grzegórzkach, gdzie przygotowywał projekt witraża do kościoła franciszkanów.
- Poselska 10
- Kiedy po kilku miesiącach zamieszkiwania na ul. Westerplatte zmarł wuj, Wyspiański wraz z ciotką przeprowadził się na ul. Poselską 10, gdzie zamieszkali w mieszkaniu na drugim piętrze.
- Plac Mariacki 9
- W lipcu 1898 roku Stanisław wynajął pokój przy zbiegu Placu Mariackiego nr 9 i Rynku Głównego nr 4. W 1907 dom ten rozebrano, w jego miejscu stoi secesyjna kamienica. Mieszkanie to było traktowane jako pracownia, Wyspiański w tym czasie był zameldowany przy ul. Szlak 23, u swojej przyszłej żony, Teofilii Pytko.
- Krowoderska 79
- Był rok 1901. Stanisław Wyspiański otrzymał nagrodę przyznaną przez Akademię Umiejętności za witraże wawelskie. Dzięki temu mógł wynająć samodzielne, obszerne, siedmiopokojowe mieszkanie w kamienicy na II piętrze kamienicy na rogu Al. Słowackiego (stojącej do dziś). Tu mieszkał z rodziną, jak również tu miał swoją pracownię. Według anegdoty, na drzwiach wisiała kartka o treści: Tu mieszka Stanisław Wyspiański i prosi aby go nie odwiedzać.
- Węgrzce pod Krakowem
- Latem 1906 roku Wyspiański z rodziną przeprowadził się do własnego domu, pod adresem Węgrzce 5 (w pobliżu szosy warszawskiej, wówczas niedaleko granicy z Kongresówką). Kupno domu umożliwiła mu kolejna nagroda, przyznana również przez Akademię Umiejętności, za pejzaże z Kopcem. Dom został rozebrany, stoi w tym miejscu inny. A okazji 100 lecia urodzin artysty obok stanął głaz z tablicą pamiątkową.
- Siemiradzkiego 1
- Pod tym adresem, mieszczącym prywatną lecznicę, 28 listopada 1907 roku, zmarł. Budynek, stojący na rogu Siemiradzkiego i Łobzowskiej, obecnie nie istnieje.
[edytuj] Twórczość
Dorobek artystyczny Wyspiańskiego jest bardzo szeroki i obejmuje dzieła różnego typu: malarstwo (rysunki, szkicowniki, obrazy olejne, pastele) przedstawiające widoki Krakowa, portrety i autoportrety, rośliny, projekty witraży i malowideł, ilustracje; grafika; projekty mebli i wnętrz; architektoniczny projekt zabudowy Wawelu; dramaty, wiersze i inne.
Pierwsze znane dzieła Wyspiańskiego to rysunki - autoportret z 1890 roku, szkice z podróży po Polsce i Europie. Później rysował rośliny, tworząc zielnik. W jego twórczości plastycznej dominowały jednak obrazy wykonywane pastelami. Pierwsze z nich tworzył w latach 1890-94, a wykorzystywał głównie do ukazywania postaci ludzkich - rodziny, przyjaciół, artystów[2]. Malował przy pomocy płaszczyznowych plam barwnych, zamkniętych wyraźnym konturem. Chętnie przedstawiał swoje dzieci w nieupozowanych sytuacjach - np. śpiące albo karmione przez matkę:
- Helenka, 1900, pastel, Muzeum Narodowe, Kraków
- Śpiący Staś, 1902, pastel, Muzeum Śląskie, Katowice
- Śpiący Mietek, 1904, pastel, Muzeum Sztuki, Łódź
- Macierzyństwo, 1905, pastel, Muzeum Narodowe, Kraków
- Żona artysty z synkiem Stasiem, 1904, pastel, Muzeum Górnośląskie, Bytom
W technice tej przedstawił wielu swoich znajomych i artystów, m.in. Kazimierza Lewandowskiego, Jacka Malczewskiego, Elizę Pareńską, Kryształowiczów, Ludwika Solskiego, Irenę Solską, Jana Stanisławskiego. Obrazował widoki Krakowa - Planty z chochołami (także w technice olejnej), Wisłę, Rudawę, chaty w Grębowie, a pod koniec życia widoki z okna pracowni na Kopiec Kościuszki. Jest autorem afisza do przedstawienia Wnętrze Maeterlincka.
Część jego dorobku zajmują różnorodne projekty - głównie witraży, polichromii i wnętrz. Wraz z Józefem Mehofferem zaprojektował 36 kwater witraży do kościoła mariackiego w Krakowie w ramach pomocy Matejce przy konserwacji kościoła, w której brali udział od 1889 roku. Podczas pobytu w Paryżu obaj wykonali po dwa kartony na konkurs na projekt dekoracji sali Rudolfinum w Pradze oraz projekty kurtyny do wznoszonego wówczas teatru Słowackiego w Krakowie. Już samodzielnie zaprojektował witraże i polichromie do krakowskiego kościoła franciszkanów (ze słynnym witrażem Boga Ojca "Stań się"), witraże do katedry wawelskiej ze św. Stanisławem, Kazimierzem Wielkim i Henrykiem Pobożnym (zrealizowane dopiero w latach 2005-2007 w Pawilonie Wyspiański 2000), wystrój sali wystawowej Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych (1904), dekorację klatki schodowej i sali w Domu Towarzystwa Lekarskiego oraz witraż Apollo dla tegoż towarzystwa. W 1905 roku razem z Władysławem Ekielskim zaprojektował przebudowę wzgórza wawelskiego (tzw. "Akropolis").
[edytuj] Dramaty Wyspiańskiego
- Meleager 1899, wyst. 1908
- Protesilas i Laodamia 1899, wyst. 1903
- Warszawianka, wyd i wyst. 1898
- Klątwa 1899, wyst. 1909
- Wesele wyd. i wyst. 1901
- Wyzwolenie wyd. i wyst. 1903
- Legion 1900, wyst. 1911
- Bolesław Śmiały wyd. i wyst. 1903
- Achilleis. Sceny dramatyczne, wyd. 1903, wyst. 1925
- Noc Listopadowa 1904, wyst. 1908
- Skałka 1907
- Zygmunt August 1907 nieukończony, wyd. zupełnie 1930, wyst. 1932
- Akropolis 1904, wyst. 1926
- Powrót Odysa 1907, wyst. 1917
[edytuj] Muzea, pomniki
W Krakowie w Kamienicy Szołayskich znajduje się Muzeum Stanisława Wyspiańskiego, oddział Muzeum Narodowego w Krakowie. Na placu Wszystkich Świętych wzniesiono Pawilon Wystawienniczo-Informacyjny Wyspiański 2000, w którego oknach umieszczone są trzy witraże Wyspiańskiego, niezrealizowane za jego życia.
Przed Nowym Gmachem Muzeum Narodowego w Krakowie przy ul. 3 Maja znajduje się Pomnik Stanisława Wyspiańskiego.
Sejm ustanowił rok 2007 Rokiem Stanisława Wyspiańskiego.
Przypisy
[edytuj] Bibliografia
- Natanson Wojciech, Stanisław Wyspiański. Próba nowego spojrzenia, Poznań 1965.
- Puciata-Pawłowska Jadwiga, Józef Mehoffer i Stanisław Wyspiański. dzieje przyjaźni artystów, Toruń 1970.
- Waśkowski Antoni, Kraków w twórczości Wyspiańskiego, Kraków 1957.
Literatura dodatkowa
- Gowin Sławomir, Wyspiański - Ludzie, czasy, dzieła, ISBN 83-7477-058-9
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Serwis poświęcony życiu i twórczości Stanisława Wyspiańskiego
- Rys biograficzny i teksty
- Dnia 28 listopada 1907 roku zmarł w Krakowie Stanisław Wyspiański - nekrolog
- Stanisław Wyspiański i jego prace w Muzeum Narodowym w Warszawie
ODP | Europa | Wikipedia | Azja | Healthy Blogs
fitness | Virgin | Aga Zaryan | Steve Winwood | Wishbone Ash