Urząd Ochrony Państwa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „UOP”. Zobacz też: układ okresowy pierwiastków.

Urząd Ochrony Państwa − istniejąca od 10 maja 1990 roku do 29 czerwca 2002 roku instytucja państwa, stanowiąca (obok zlikwidowanych Wojskowych Służb Informacyjnych) część służb specjalnych RP. UOP zastąpił zlikwidowaną Służbę Bezpieczeństwa MSW.

Powstanie UOP[edytuj | edytuj kod]

Ustawa o Urzędzie Ochrony Państwa została uchwalona 6 kwietnia 1990 i weszła w życie 10 maja 1990[1]. Następnego dnia mianowano jego pierwszego szefa, którym został Krzysztof Kozłowski. W lipcu 1990 roku rozpoczęto proces weryfikacji. Spośród 24 tysięcy pracowników Służby Bezpieczeństwa do weryfikacji przystąpiło nieco ponad 14 tysięcy funkcjonariuszy. Wojewódzkie komisje kwalifikacyjne pozytywnie zaopiniowały 8658 osób (61,7%), natomiast negatywnie – 5376 osób (38,3%). Spośród zaopiniowanych negatywnie do Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej odwołało się 4771 osób, z czego pełniąca funkcję odwoławczą CKK pozytywnie zaopiniowała 1781 osób, zaś wobec 2990 osób podtrzymała wcześniejsze decyzje negatywne. Zatem w sumie spośród osób, które poddały się weryfikacji, pozytywnie zaopiniowano 10 439, natomiast negatywnie – 3595[2]. Ostatecznie zatrudniono po weryfikacji 4,5 tysiąca osób. Dnia 31 lipca 1990 rozwiązano Służbę Bezpieczeństwa i zorganizowano Urząd Ochrony Państwa.

Organizacja[edytuj | edytuj kod]

UOP w latach 1990−1996 był wydzielonym pionem Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, na jego czele stał Szef podległy Ministrowi. Po reformie administracyjnej (która weszła w życie w dwóch etapach: 1 października 1996 r. i 1 stycznia 1997 r.) Urząd stał się samodzielną instytucją Rzeczypospolitej Polskiej. Od 1 października 1996 r. nadzór nad nim przejął Prezes Rady Ministrów, ponadto 1 stycznia 1997 r. powołany został minister-koordynator służb specjalnych.

Liczba i struktura etatów w UOP są niejawne: w połowie lat 90 XX w. ich liczbę szacowano na 10 tys. Na początku lat 90 XX w. powołano delegatury Urzędu w 14 miastach Polski: Białymstoku, Bydgoszczy, Gdańsku, Katowicach, Kielcach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Olsztynie, Poznaniu, Radomiu, Rzeszowie, Szczecinie, Wrocławiu.

Struktura UOP w 1990 r.

Zgodnie z zarządzeniem nr 39 Prezesa Rady Ministrów z 4 lipca 1990 r.[3] w skład Urzędu Ochrony Państwa w momencie jego zorganizowania wchodziły następujące jednostki organizacyjne:

  • Zarząd Wywiadu
  • Zarząd Kontrwywiadu
  • Zarząd Śledczy
  • Biuro Prezydialne
  • Biuro Koordynacji i Prognoz
  • Biuro Analiz i Informacji
  • Biuro Techniki
  • Biuro Obserwacji
  • Biuro Szyfrów
  • Biuro Ewidencji i Archiwum
  • Biuro Kadr
  • Biuro Finansów
  • Biuro Administracyjno-Gospodarcze.

Struktura UOP w 1997 r.

Zgodnie z rozporządzeniem Prezesa Rady Ministrów z 6 grudnia 1996 r.[4] w skład Urzędu Ochrony Państwa po jego wydzieleniu z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych wchodziły następujące jednostki organizacyjne:

  • Gabinet Szefa
  • Zarząd Wywiadu
  • Zarząd Kontrwywiadu
  • Zarząd Ochrony Ekonomicznych Interesów Państwa
  • Zarząd Śledczy
  • Biuro Analiz i Informacji
  • Biuro Bezpieczeństwa Łączności i Informatyki
  • Biuro Techniki
  • Biuro Obserwacji
  • Biuro Ewidencji i Archiwum
  • Biuro Prawne
  • Biuro Finansów
  • Biuro Kadr i Szkolenia
  • Biuro Administracyjno-Gospodarcze
  • Inspektorat Nadzoru, Kontroli i Bezpieczeństwa Wewnętrznego.

Struktura UOP w 2002 r.

Zgodnie z rozporządzeniami Prezesa Rady Ministrów z 19 sierpnia 1998 r.[5], 12 maja 1999 r.[6] i 9 kwietnia 2001 r.[7] w skład Urzędu Ochrony Państwa pod koniec jego funkcjonowania wchodziły następujące jednostki organizacyjne:

  • Zarząd Wywiadu
  • Zarząd Kontrwywiadu
  • Zarząd Ochrony Ekonomicznych Interesów Państwa
  • Zarząd Śledczy
  • Zarząd Zabezpieczenia Technicznego
  • Biuro Analiz i Koordynacji
  • Biuro Bezpieczeństwa Łączności i Informatyki
  • Biuro Ewidencji i Archiwum
  • Biuro Prawne
  • Biuro Finansów
  • Biuro Kadr
  • Biuro Administracyjno-Gospodarcze
  • Inspektorat Nadzoru, Kontroli i Bezpieczeństwa Wewnętrznego.

Zadania[edytuj | edytuj kod]

Do ustawowych zadań UOP należało:

  • rozpoznawanie i przeciwdziałanie zagrożeniom godzącym w bezpieczeństwo, obronność, niezależność, całość i międzynarodową pozycję państwa,
  • zapobieganie i wykrywanie przestępstw szpiegostwa i terroryzmu oraz innych przestępstw godzących w bezpieczeństwo państwa oraz ściganie ich sprawców,
  • zapobieganie i wykrywanie przestępstw godzących w podstawy ekonomiczne państwa i ściganie ich sprawców,
  • zapobieganie i wykrywanie przestępstw o charakterze lub zasięgu międzynarodowym, w tym nielegalnego wytwarzania, posiadania i obrotu bronią, amunicją i materiałami wybuchowymi, środkami odurzającymi, psychotropowym i lub materiałami jądrowymi i promieniotwórczymi oraz ściganie ich sprawców,
  • rozpoznawanie i przeciwdziałanie naruszeniom tajemnicy państwowej,
  • przygotowywanie dla najwyższych organów władzy i administracji państwowej informacji i analiz istotnych dla bezpieczeństwa państwa,
  • kryptograficzna ochrona wiadomości stanowiących tajemnicę państwową i służbową, przekazywanych przez techniczne środki łączności na potrzeby organów administracji państwowej i państwowych instytucji finansowych i gospodarczych.

Sukcesy i porażki[edytuj | edytuj kod]

Z założenia UOP miał być instytucją apolityczną. W praktyce często zarzucano, że UOP angażuje się w spory polityczne lub jest wykorzystywany w celach politycznych. Po raz pierwszy zarzut ten pojawił się po przygotowaniu w 1992 roku - na zlecenie Sejmu - listy tajnych współpracowników i kontaktów operacyjnych MBP i SB wśród osobistości życia politycznego Polski („lista Macierewicza”). Rok później, w marcu 1993 roku, ujawniona została tajna instrukcja UOP powołująca specjalny wydział inwigilujący prawicę m.in. Porozumienie Centrum. UOP był także uwikłany w „aferę Olina” - oskarżenie premiera Oleksego o współpracę z rosyjskim funkcjonariuszem Władimirem Ałganowem. Duże kontrowersje wzbudziło też zatrzymanie przez UOP w 2002 roku szefa PKN Orlen Andrzeja Modrzejewskiego („Orlengate”).

Do najgłośniejszych sukcesów Zarządu Wywiadu UOP należały ewakuacja z Iraku funkcjonariuszy CIA zagrożonych zatrzymaniem przez iracki kontrwywiad podczas wojny w Zatoce Perskiej w 1990 roku (operacja „Samum”) oraz w roku 1991 rozpracowanie afer Art-B i FOZZ (zniweczone przez inne instytucje i polityków).

Największe sukcesy Zarządu Kontrwywiadu to ujawnienie siatek szpiegowskich GRU, SWR czy BND, doprowadzenie do wydalenia szpiegów pracujących jako dyplomaci, doprowadzenie do ukarania żołnierzy WSI ujawniających informacje obcym wywiadom.

UOP został zlikwidowany ustawą z 24 maja 2002 roku o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencji Wywiadu[8] (weszła ona w życie 29 czerwca 2002 roku) - była to realizacja obietnic wyborczych SLD[9]. Dwie wymienione wyżej instytucje przejęły dotychczasowe zadania UOP. Z dnia na dzień zwolniono 420 funkcjonariuszy (8 proc. ogółu zatrudnionych). W kwietniu 2004 roku Trybunał Konstytucyjny orzekł, że wszystkie artykuły ustawy likwidującej UOP, które zostały zaskarżone przez opozycję m.in. PiS, są niezgodne z Konstytucją RP.

Szefowie UOP[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Dz.U. 1990 nr 30 poz. 180, isap.sejm.gov.pl [dostęp 2015-12-29].
  2. Aparat bezpieczeństwa w Polsce: kadra kierownicza, Tom 3: 1975-1990, Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ściągania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2008, ISBN 978-83-60464-80-9.
  3. Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944–1990). Zbiór studiów, red. Adrian Jusupović, Rafał Leśkiewicz, Warszawa 2013, s. 305–307, (Dokument nr 31).
  4. Dz.U. z 1996 r. Nr 145, poz. 675
  5. Dz.U. z 1998 r. Nr 113, poz. 721
  6. Dz.U. z 1999 r. Nr 42, poz. 426
  7. Dz.U. z 2001 r. Nr 32, poz. 367
  8. Dz.U. z 2002 r. Nr 74, poz. 676
  9. Opcja 2001 - fakty i mity.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Następcy UOP: