Wybrzeże Kości Słoniowej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
République de Côte d’Ivoire
Republika Wybrzeża Kości Słoniowej
Flaga Wybrzeża Kości Słoniowej
Herb Wybrzeża Kości Słoniowej
Flaga Wybrzeża Kości Słoniowej Herb Wybrzeża Kości Słoniowej
Dewiza: (fr.) Union, Discipline, Travail
(Jedność, Dyscyplina, Praca)
Hymn:
L’Abidjanaise

(Pieśń Abidżanu)
Położenie Wybrzeża Kości Słoniowej
Język urzędowy francuski
Stolica Jamusukro[a]
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Alassane Ouattara
Szef rządu premier Amadou Gon Coulibaly
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
70. na świecie
322 463[b] km²
4460 km² (1,4%)
Liczba ludności (2017)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
53. na świecie
24 960 000[1]
77 osób/km²
PKB (2017)
 • całkowite 
 • na osobę

40,1 mld[1] USD
1617[1] USD
PKB (PSN) (2017)
 • całkowite 
 • na osobę

96,9 mld[1] dolarów międzynar.
3883[1] dolarów międzynar.
Jednostka monetarna frank CFA (XOF)
Niepodległość od Francji
7 sierpnia 1960
Strefa czasowa UTC +0 (GMT)
Kod ISO 3166 CI
Domena internetowa .ci
Kod samochodowy CI
Kod samolotowy TU
Kod telefoniczny +225
Mapa Wybrzeża Kości Słoniowej
Region Wybrzeża Kości Słoniowej

Wybrzeże Kości Słoniowej (fr. Côte d’Ivoire), oficjalnie Republika Wybrzeża Kości Słoniowej (fr. République de Côte d’Ivoire) – państwo w Afryce Zachodniej położone na północnym wybrzeżu Zatoki Gwinejskiej, nad Oceanem Atlantyckim. Graniczy na północy z Mali i Burkiną Faso, na południowym zachodzie z Liberią, na północnym zachodzie z Gwineą, a na zachodzie z Ghaną. Na stosunkowo dużej powierzchni kraju, wynoszącej 322,5 tys. km², żyją przedstawiciele ponad 60 różnych grup etnicznych, należących do trzech afrykańskich rodzin językowych. Pod względem wyznaniowym w Wybrzeżu Kości Słoniowej występuje duże zróżnicowanie – największą grupą są muzułmanie, ale mieszkają tu również katolicy, protestanci oraz inne mniejsze lokalne grupy religijne, głównie animistyczne.

Wczesne dzieje terenów obecnego Wybrzeża Kości Słoniowej są słabo znane. W średniowieczu północne tereny były pod panowaniem imperiów Sudanu Zachodniego. Na początku XVIII wieku powstało tu państwo Kong, które przez cały wiek było ważnym centrum handlu oraz źródłem rozprzestrzeniania się islamu. Po 1830 roku rozpoczęła się ekspansja francuska; poprzez układy i podboje uczynili kraj swoją posiadłością. W 1893 tereny te przekształcono w odrębną kolonię. W 1904 obszar ten wszedł w skład Francuskiej Afryki Zachodniej. Kolonizatorzy eksploatowali bogactwa naturalne, głównie złoto i diamenty, oraz rozwijali sieć plantacji.

Po II wojnie światowej rozwijały się ruchy niepodległościowe z Partią Demokratyczną Wybrzeża Kości Słoniowej (PDCI) na czele. W 1958 kraj stał się autonomiczną republiką Wspólnoty Francuskiej. Niepodległość udało się uzyskać 7 sierpnia 1960, a pierwszym prezydentem i premierem został Félix Houphouët-Boigny. PDCI sprawowała dyktatorską władzę aż do 1990. Dzięki rozwijaniu gospodarki w kierunku kapitalistycznym Wybrzeże Kości Słoniowej stało się jednym z najbardziej stabilnych i zamożnych państw afrykańskich. W latach 80. nastąpiło spowolnienie gospodarcze z powodu kryzysu, wywołanego spadkiem cen eksportowanych towarów oraz długotrwałą suszą. W 1999 doszło do zamachu stanu, który stał się początkiem nieustannych konfliktów. Kryzys zakończyła II wojna domowa zakończona zwycięstwem stronników Alassane Ouattary. W 2015 wybory prezydenckie ponownie wygrał Ouattara, który pobudził wzrost gospodarczy poprzez liberalną i interwencjonistyczną politykę. Krytykowany jest jednak za kierowanie armią i wymiarem sprawiedliwości.

Wybrzeże Kości Słoniowej jest republiką prezydencką. Głową państwa jest prezydent wybierany w powszechnych wyborach bezpośrednich na 5-letnią kadencję[2]. Władza ustawodawcza należy do dwuizbowego parlamentu: Zgromadzenia Narodowego i Senatu[2]. Stolicą państwa jest Jamusukro, jednak prawie wszystkie instytucje państwowe znajdują się w Abidżanie.

Etymologia nazwy[edytuj | edytuj kod]

W XV i XVI wieku francuscy i portugalscy żeglarze podzielili wybrzeże Zachodniej Afryki na cztery części. Każda z nich wzięła nazwę od głównego towaru z niej eksportowanego, w tym przypadku kości słoniowej. Tereny obecnego Wybrzeża francuscy eksploratorzy nazwali Côte d’Ivoire, a portugalscy Costa do Marfim, co dosłownie oznacza Wybrzeże kości słoniowej[3][4].

W 1986 roku rząd republiki ogłosił, że oficjalną nazwą państwa na potrzeby protokołu dyplomatycznego będzie République de Côte d’Ivoire niezależnie od języka i odmówił akceptowania jakichkolwiek innych nazw tego państwa. Stąd, według tego poglądu, poprawną nazwą także w języku polskim powinna być nazwa francuska. Decyzja ta nie znalazła jednak szerszego oddźwięku poza dyplomacją[5]. W Polsce w użyciu oficjalnym nazwa Republika Côte d’Ivoire była stosowana przez pewien czas[6][7], jednak obecnie zalecana jest tylko nazwa Republika Wybrzeża Kości Słoniowej[8][9]. Również w innych językach przeważnie stosuje się narodowe formy nazwy[10].

Jednowyrazowe określenia mieszkańców Wybrzeża Kości Słoniowej nie są w języku polskim powszechnie w użyciu, lecz możliwe są formy: Iworyjczyk, Iworyjka, Iworyjczycy – pochodzące od francuskiej nazwy państwa[11].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Topografia Wybrzeża Kości Słoniowej

Wybrzeże Kości Słoniowej położone jest na kontynencie afrykańskim, na północnym wybrzeżu Zatoki Gwinejskiej. Graniczy od północy z Mali i Burkiną Faso, na wschodzie z Ghaną, na południowym zachodzie z Liberią, a na północnym zachodzie Gwineą. Państwo to zajmuje powierzchnię 322 463 km², co daje mu 70. miejsce na świecie[12]. Powierzchnia wodna kraju wynosi 4460 km², co stanowi 1,4% całkowitej powierzchni[12]. Długość linii brzegowej wynosi 520 km[13].

Łączna długość granic Wybrzeża Kości Słoniowej wynosi 3458 km, z czego z Burkiną Faso 545 km, Ghaną 720 km, Gwineą 816 km, Liberią 778 km i Mali 599 km[12].

Ukształtowanie powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Plaża w Grand Bassam.

Powierzchnia Wybrzeża Kości Słoniowej dzieli się na dwie strefy. Na południu znajduje się aluwialna nizina nadbrzeżna[14], która zajmuje ok. ¼ powierzchni całego kraju. Zachodnia część wybrzeża jest skalista, a wschodnia płaska z licznymi lagunami[14][15]. Jedyny górzysty obszar kraju znajduje się na zachodzie, przy granicy z Gwineą. Najwyższym punktem tego masywu jest góra Nimba, wznosząca się na wysokość 1752 m n.p.m.[16]. Pozostałą część kraju zajmuje płaskowyż, który porasta sawanna[15]. Większość tego terenu wznosi się na wysokość między 200 a 350 m n.p.m.[16][17].

Masyw Nimba.

Sieć rzeczna kraju jest dobrze rozwinięta. Wody śródlądowe zajmują 4460 km², czyli 1,38% całkowitej powierzchni kraju[12]. Teren Wybrzeża Kości Słoniowej należy do zlewiska Oceanu Atlantyckiego[18]. Większość rzek płynie w kierunku północ-południe. Rzeki te cechują się dużymi wahaniami wodostanów. Nie dotyczy to tylko Cavalli, która wypływa z regionu należącego do masywu Man[18]. Rzeki są żeglowne jedynie w swych dolnych odcinkach. Na terenie płaskowyżu i terenów górzystych licznie występują progi[16]. Największymi rzekami w kraju są Bandama (1050 km), Cavalla (700 km) oraz Sassandra (650 km)[18].

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Na południu klimat równikowy wybitnie wilgotny z opadami całorocznymi (1500–2300 mm) i 2 maksimami opadów (kwiecień–lipiec i wrzesień–listopad). Na pozostałym obszarze klimat podrównikowy (opady roczne 1000–1800 mm) – w części środkowej 2 maksima opadów z zaznaczoną porą suchą (listopad–luty), na północy jedna pora deszczowa (maj–październik). Na południu w porze suchej wieje harmattan. Średnia temperatura miesięczna od 24–25 °C w sierpniu do 28–30 °C w marcu, kwietniu.

Fauna i flora[edytuj | edytuj kod]

Dominującą formacją roślinną jest sawanna. Na południu zdegradowane lasy równikowe (ok. 22% pow.). Na wybrzeżach występują namorzyny. Ponad 6% pow. stanowią parki narodowe, w tym wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury i Przyrody UNESCO (Komoé, Taï).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wczesna historia obecnego Wybrzeża Kości Słoniowej jest słabo zbadana. Wiadomo, że w średniowieczu północ kraju znajdowała się pod wpływem mocarstw Sudanu Zachodniego: Ghany, Imperium Mali i Songhaju. Na początku XVIII powstało tu państwo Kong. Organizm ten był do XIX wieku ważnym centrum handlowym i ogniskiem rozprzestrzeniania się religii islamskiej. Na przełomie 1471 i 1472 obszar wybrzeża został odkryty dla Europy przez Portugalczyków. W XVI i XVII uległo one penetracji kupców i misjonarzy europejskich (portugalskich, angielskich, francuskich oraz holenderskich). Na przełomie XVII i XVIII wieku utworzone zostały punkty wywozu kości słoniowej i niewolników. Po 1830 roku miała miejsce ekspansja francuska. W ciągu XIX wieku poprzez podboje i układy Francuzi uczynili kraj swoją posiadłością. W 1893 roku Wybrzeże przekształcono w odrębną kolonię. W 1904 roku obszar wszedł w skład Francuskiej Afryki Zachodniej. Na północy Francuzi natrafili na silny opór państwa Samori’ego Touré. Opór tamtejszej ludności został zlikwidowany dopiero w latach 1906–1913. Gospodarka okresu kolonialnego polegała na eksploatacji bogactw naturalnych (złoto, diamenty) oraz rozwijaniu gospodarki plantacyjnej[19].

Po 1945 roku rozwijał się ruch niepodległościowy. Najważniejszym ugrupowaniem niepodległościowców była Partia Demokratyczna Wybrzeża Kości Słoniowej (PDCI). W 1946 Wybrzeże uzyskało status terytorium zamorskiego Francji. W 1958 roku kraj stał się autonomiczną republiką wchodzącą w skład Wspólnoty Francuskiej. W 1960 roku kraj uzyskał niepodległość, utrzymując jednak ścisłe związki z byłą metropolią. Pierwszym prezydentem i premierem został Félix Houphouët-Boigny z PDCI. Przywódca wybrał kapitalistyczną drogę gospodarki i związał się z afrykańskimi państwami o podobnym stanowisku. PDCI sprawowało dyktatorską, jednopartyjną władzę, z której zrezygnowano po 1990 roku (po wcześniejszym spowolnieniu rozwoju gospodarczego). W 1993 roku po śmierci dotychczasowego przywódcy, prezydentem został Henri Konan Bédié również będący członkiem PDCI[19].

W 1999 roku doszło do wojskowego zamachu stanu. Pucz zapoczątkował okres nieustannych konfliktów. W następstwie zamachu Konan-Bédié został obalony. Władzę przejął Narodowy Komitet Ocalenia Publicznego, a jego przywódcą został generał Robert Guéï. Wojskowi zawiesili konstytucję i rozwiązali parlament. W 2000 roku junta powołała tymczasowy rząd z udziałem wojskowych i polityków. W tym samym roku wprowadzono nową konstytucję. Wybory, które odbyły się w tym samym roku, wygrał Laurent Gbagbo, chrześcijanin z południa kraju. Jego wyboru nie uznała armia i muzułmańska północ Wybrzeża. W 2002 roku generał Guei zorganizował nieudany pucz. O ile rebelia wiernych mu wojskowych została zdławiona, to bunt utrzymał się na muzułmańskiej północy, co przerodziło się w wojnę domową. W kraju rozgorzały antagonizmy religijne i etniczne. Francja zareagowała na konflikt zwiększeniem militarnej obecności w kraju. Na jesień 2004 roku francuskie wojsko zniszczyło lotnictwo Wybrzeża, co wywołało gwałtowne antyeuropejskie zamieszki w Abidżanie. W latach 2010–2011 miał miejsce okres dwuwładzy (byłego prezydenta Laurenta Gbango i nowoobranego – Alassane Ouattary)[19]. Kryzys zakończyła II wojna domowa zakończona zwycięstwem stronników Outtary[20].

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Wybrzeże Kości Słoniowej jest republiką. Konstytucja została uchwalona w 1960. Głową państwa jest prezydent wybierany w wyborach powszechnych na 5 lat. Władza ustawodawcza należy do 1-izbowego Zgromadzenia Narodowego o kadencji 5-letniej, z wyborów powszechnych. Władzę wykonawczą sprawuje rząd, na którego czele stoi premier powoływany przez prezydenta. Jednak według rankingu organizacji Freedom In The World na rok 2010 prawa polityczne i swobody obywatelskie są tu mocno ograniczone.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Wybrzeże Kości Słoniowej zamieszkuje ponad 60 różnych grup etnicznych, zaliczanych do pięciu głównych grup ludów[21]:

Należą one do trzech afrykańskich rodzin językowych: bantuidalnej, mande oraz gwinejskiej. Takie etniczne rozdrobnienie powoduje, że oficjalnym językiem umożliwiającym porozumiewanie się jest francuski, odziedziczony po Francuzach. Z rdzennych języków największe znaczenie mają język akan i kru.

Według spisów z początków lat 90. aż 30% społeczeństwa Wybrzeża Kości Słoniowej stanowili imigranci z sąsiednich krajów, zatrudnieni głównie na południu (50% z nich pochodziło z Burkiny Faso, a 22% z Mali)[22]. Poza Afrykańczykami kraj zamieszkują m.in. Libańczycy (ok. 60 tys.) i Francuzi (ok. 10 tys.)[21]. Około 0,5 mln emigrantów pochodzących z Wybrzeża Kości Słoniowej zamieszkuje Francję.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Struktura religijna kraju[12]:

 Osobny artykuł: William Wadé Harris.
  • inni chrześcijanie – 4,5%
  • animizm lub brak religii – 12,8%
  • inne religie lub niezadeklarowani – 1,4%

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Postępuje elektryfikacja, istnieje też sieć dróg i kolei. Abidżan jest ośrodkiem turystycznym. Większość mieszkańców Wybrzeża Kości Słoniowej uprawia ziemię, kraj ten jest największym producentem kakao na świecie.

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Największe miasta[edytuj | edytuj kod]

Miasto Prowincja Liczba mieszkańców
(2014 rok[23])
1 Abidżan Lagunes 4 707 404
2 Bouaké Vallée du Bandama 608 138
3 Daloa Haut-Sassandra 319 427
4 Jamusukro Lacs 310 056
5 Korhogo Savanes 286 071
6 San Pédro Bas Sassandra 261 616
7 Gagnoa Fromager 213 918
8 Man Dix-huit Montagnes 188 704
9 Divo Sud-Bandama 179 455
10 Soubré Bas Sassandra 175 163

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Siedzibą rządu jest Abidżan.
  2. Dane podane za CIA The World Factbook (źródło:CIA) (ang.).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e World Economic Outlook, April 2018, www.imf.org [dostęp 2018-04-19] (ang.).
  2. a b Ustawa nr 2000-513 z dnia 1 sierpnia 2000 roku w sprawie Konstytucji Republiki Wybrzeża Kości Słoniowej, Dziennik Urzędowy Republiki Wybrzeża Kości Słoniowej, nr 30
  3. John K. Thornton, The African background to American colonization, Cambridge University Press, 1996, s. 53-56, ISBN 978-0-521-39442-0 (ang.).
  4. Arol Ketchiemen, Dictionnaire de l'origine des noms et surnoms des pays africains, Favre, 11 września 2014, ISBN 978-2828914073 (fr.).
  5. Jean Charles Asselain, François Mougel, Pierre Delfaud, Pierre Guillaume, Sylvie Guillaume, Jean Pierre Kinta: Précis d’histoire européenne: XIXe–XXe siècle. Paris: Armand Colin, 2000. ISBN 2-200-26086-5. OCLC 35145674. (fr.)
  6. Wykaz krajów, terytoriów i walut. Urząd Publikacji Unii Europejskiej (stan na 28.10.2009).
  7. Nazwy państw świata, ich stolic i mieszkańców, s. 47 (wyd. z 2003 r.).
  8. Wykaz krajów, terytoriów i walut. Urząd Publikacji Unii Europejskiej (stan na 01.09.2012).
  9. Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych, s. 43 (wyd. 2011 r.).
  10. Według „Wykazu krajów, terytoriów i walut” publikowanego przez Urząd Publikacji Unii Europejskiej w językach urzędowych UE, narodowe formy tej nazwy stosowane są w 17 językach (w tym tylko jednym z formą Côte d’Ivoire stosowaną w dyplomacji), zaś formy francuskie w 6 językach.
  11. Poradnia Językowa PWN [dostęp 2016-01-30].
  12. a b c d e The World Factbook. cia.gov.
  13. Géographie de la Côte d’Ivoire, Portail officiel du Gouvernement de Côte d’Ivoire [dostęp 2018-10-11] [zarchiwizowane z adresu] (fr.).
  14. a b Wybrzeże Kości Słoniowej. Warunki naturalne, Encyklopedia PWN [dostęp 2018-10-15] (pol.).
  15. a b Wybrzeże Kości Słoniowej [w:] Grzegorz Wójcik (red.), Poznaj wszystkie kraje świata, Wydawnictwo Elżbieta Jarmołkiewicz, 2011, s. 230, ISBN 978-83-7711-070-6.
  16. a b c Cote d’Ivoire, „Encyclopedia Britannica” [dostęp 2018-10-15] (ang.).
  17. Gabriel Rougerie, L'Encyclopédie générale de la Côte d'Ivoire : le milieu et l'histoire, Nouvelles éditions africaines, 1978, s. 76, ISBN 2-7236-0542-6.
  18. a b c Antoine Asseypo Hauhouot, Développement, amenagement, régionalisation en Côte d'Ivoire, Abidżan: Editions universitaires de Côte d'Ivoire, 2002, s. 30, ISBN 2-84515-020-2.
  19. a b c Wybrzeże Kości Słoniowej. Historia (pol.). encyklopedia.pwn.pl.
  20. Koniec rewolucji na Wybrzeżu Kości Słoniowej? (pol.) onet.pl, 2011-04-11 [dostęp 2011-04-15].
  21. a b Background Note: Cote d’Ivoire. www.state.gov.
  22. W stronę rozwoju. Drogi Azji i Afryki. Górak-Sosnowska K. (red.). Warszawa: 2009, s. 151. ISBN 83-88679-91-0.
  23. Republic of Côte d’Ivoire. www.populationdata.net.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]